Λάθος απόφαση: άγχος, αναποφασιστικότητα, τύψεις
Η λήψη αποφάσεων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας. Ωστόσο άλλες φορές παίρνουμε λάθος αποφάσεις λόγω του άγχους, της πίεσης χρόνου, της κακής κρίσης και άλλοτε λόγω της αναποφασιστικότητας.
Κύριες αιτίες αναποφασιστικότητας
1. Χαμηλή αυτοπεποίθηση
Ανησυχείτε ότι οι άνθρωποι γύρω σας θα κρίνουν την απόφασή σας; Φοβάστε ότι θα πάρετε λάθος αποφάσεις; Κάθε φορά που πρέπει να πάρετε μια απόφαση σας κυριεύει ο φόβος; Η χαμηλή αυτοπεποίθηση και αυτοεκτίμηση σας νιώθουν να σκέφτεστε ότι δεν κάνετε τίποτα σωστά και πως δεν αξίζετε. Κάθε απόφαση είναι μια αφορμή να τα θαλασσώσετε. Οι περιοριστικές πεποιθήσεις και η έλλειψη αυτοπεποίθησης και αυτοεκτίμησης που τις ακολουθούν, προκύπτουν από τα τραύματα της παιδικής ηλικίας,1 όπως το bullying, η παραμέληση, η σεξουαλική κακοποίηση.
2. Διαταραχές άγχους
Νιώθετε πανικό όταν πρέπει να πάρετε μια απόφαση; Αναλύετε συνέχεια μια μικρή απόφαση και την μετατρέπεται σε ζήτημα ζωής ή θανάτου; Κάνετε ασφαλείς επιλογές με κάθε κόστος; Το άγχος και η ανησυχία μπορεί να στοιχειώνουν τις μέρες σας. Οι αρνητικές σκέψεις, δεν σας αφήνουν να δείτε καθαρά τα πράγματα και έτσι παίρνετε λάθος αποφάσεις. Σε πολλές περιπτώσεις, οι διαταραχές άγχους έχουν σχέση με τα τραύματα της παιδικής ηλικίας. Επίσης, μπορεί να έχουν σχέση και με πρόσφατες τραυματικές εμπειρίες, όπως μια μεγάλη αλλαγή στη ζωή.
3. Κατάθλιψη
Οι αποφάσεις γενικά σας παραλύουν; Νιώθετε εξουθενωμένοι κάθε φορά που πρέπει να πάρετε μια απόφαση; Κάνετε ότι μπορείτε για να αποφύγετε μια απόφαση; Ακόμη και η ήπια κατάθλιψη μπορεί να επηρεάζει σημαντικά την ικανότητα λήψης αποφάσεων. Μπορεί το μυαλό σας να μένει κολλημένο στις αρνητικές σκέψεις.
Άγχος και αναποφασιστικότητα
Η σύνδεση ανάμεσα στο άγχος και στην αναποφασιστικότητα είναι πολύπλοκη. Σε πολλές περιπτώσεις, η αναποφασιστικότητα δεν είναι αποτέλεσμα της απάθειας, αλλά του άγχους. Οι αποφάσεις μας προκαλούν άγχος και αν κάποιος έχει ήδη θέματα άγχους, τότε είναι ακόμη πιο δύσκολο να πάρει καλές αποφάσεις.
Μια απόφαση μπορεί να προκαλεί άγχος λόγω:
- Της πληθώρας των επιλογών: πως μπορεί κάποιος να γνωρίζει ότι έκανε τη σωστή επιλογή; Η υπερπληθώρα επιλογών μπορεί να οδηγήσει σε παράλυση λήψης αποφάσεων, καθώς η αφθονία εναλλακτικών συχνά προκαλεί έντονο στρες αντί για ικανοποίηση.
- Της πίεσης του χρόνου: όταν οι προθεσμίες είναι ασφυκτικές, η λογική επεξεργασία παραχωρεί τη θέση της στον πανικό. Η αίσθηση του επείγοντος μειώνει την κρίση και την ευελιξία, οδηγώντας συχνά σε παρορμητικές επιλογές ή, αντιθέτως, σε πλήρη αδράνεια λόγω του φόβου ότι ο χρόνος δεν επαρκεί για μια σωστή απόφαση.
- Των πιθανών συνεπειών: ο φόβος για το άγνωστο και τον αντίκτυπο που θα έχει μια επιλογή στο μέλλον μπορεί να λειτουργήσει παραλυτικά. Η υπερβολική εστίαση στα αρνητικά σενάρια (καταστροφολογία) μεγεθύνει το ρίσκο, κάνοντας ακόμη και μικρές αποφάσεις να φαντάζουν απειλητικές και δύσκολες.
- Του φόβου της ευθύνης: και αν κάνουμε λάθος επιλογή; Μια απόφαση, καλή ή κακή, σωστή ή λάθος, έχει συνέπειες. Αν μας κατακλύζουν όλα τα αρνητικά συναισθήματα, τότε δεν είμαστε πρόθυμοι να αναλάβουμε την ευθύνη.
- Της τελειοθηρίας: και αν η επιλογή μας δεν είναι τέλεια; Φυσικά, μια κακή απόφαση είναι πολύ καλύτερη από καμία απόφαση. Αν και αυτό δεν ισχύει πάντα , αν κάποιος έχει πολύ υψηλά πρότυπα, και περιμένει να βρει την τέλεια λύση, ίσως αυτό να μην συμβεί ποτέ. Αν αναβάλλετε τις αποφάσεις σας, μπορεί να μην πάρετε στο τέλος καμία απόφαση.
- Της γνώμης των άλλων: τι θα γίνει αν δεν αρέσει στους άλλους η επιλογή σας; Έχετε την τάση να παίρνετε αποφάσεις με βάση όσα ευχαριστούν τους άλλους; Αν συνεχώς θέλετε να ευχαριστείτε τους άλλους, αυτό είναι μια παγίδα που μπορεί να προκαλεί έντονο άγχος.
Η αναποφασιστικότητα είναι πραγματικά ένας τρόπος για να αποφύγετε το άγχος που προκαλεί μια απόφαση. Αν η λήψη μιας απόφασης σας προκαλεί ανησυχία, ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος να αποφύγετε την ανησυχία; Να μην πάρετε καμία απόφαση. Αυτή όμως η λογική είναι λανθασμένη και δεν βοηθά σε τίποτα μακροπρόθεσμα. Δημιουργείται έτσι ένας φαύλος κύκλος, όπου η αναποφασιστικότητα ενδέχεται να επιτείνει τα επίπεδα άγχους.
Άγχος και λάθος αποφάσεις
Το άγχος φαίνεται να παρεμβαίνει στην ικανότητα λήψης αποφάσεων και στην αδυναμία λήψης σωστών αποφάσεων.
Αν έχετε θέματα άγχους, τότε ο μηχανισμός "πάλης ή φυγής" ενεργοποιείται κάθε φορά που συμβαίνει κάτι ψυχοπιεστικό. Αυτή η έκρηξη αδρεναλίνης και οι αλλαγές στο σώμα που έχουν ως σκοπό την επιβίωσή μας, ερευνητικά δεδομένα υποδεικνύουν ότι δύνανται να επηρεάσουν αρνητικά τις εκτελεστικές λειτουργίες και τη λήψη αποφάσεων.2
Πίσω από αυτή τη διαδικασία υπάρχουν συγκεκριμένοι νευροβιολογικοί μηχανισμοί. Σε νευροβιολογικό επίπεδο, το άγχος επηρεάζει τη λειτουργία του προμετωπιαίου φλοιού, περιοχής κρίσιμης για τη λήψη αποφάσεων.3
Το άγχος μπορεί να οδηγεί στην αναποφασιστικότητα, αλλά μπορεί πολλές φορές να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα. Μπορεί να παίρνουμε γρήγορες αποφάσεις σε μια προσπάθεια να αποφύγουμε την ανησυχία ή επειδή τα συναισθήματα δεν μας αφήνουν να σκεφτούμε ξεκάθαρα. Το άγχος κάνει δύσκολη την επεξεργασία των πληροφοριών που είναι ανάγκη να κάνουμε για να πάρουμε μια σωστή απόφαση.
Τελικά, το άγχος μας οδηγεί σε "ασφαλείς" επιλογές. Μπορεί να είναι σωστές αλλά και όχι. Και αν το άγχος σας έχει οδηγήσει σε κακές αποφάσεις στο παρελθόν, τότε νιώθετε περισσότερο άγχος για τις μελλοντικές σας αποφάσεις.
Πώς μπορώ να προλάβω μια λάθος απόφαση;
Για να ξεπεράσουμε την αναποφασιστικότητα που οφείλεται στο άγχος μπορούμε να ακολουθήσουμε τα εξής βήματα:
- Αποφεύγουμε την πληθώρα επιλογών: αν κάποιος με διαταραχή άγχους δεν μπορεί να καταλήξει σε μια επιλογή, τότε μπορεί να αποφεύγει τις πολλές συγκρίσεις.
- Αποφεύγουμε την τελειομανία: ψάχνετε τον τέλειο σύντροφο, την τέλεια δουλειά, τις τέλειες διακοπές; Μην κάνετε το τέλειο εχθρό του καλού. Οι αποφάσεις μας δεν χρειάζεται να είναι τέλειες.
- Αποφεύγουμε την καταστροφολογία: η καταστροφολογία είναι ένας μη βοηθητικός τρόπος σκέψης ή μια παγίδα που έχει σχέση με το άγχος. Όταν παίρνουμε μια απόφαση είναι εύκολο να σκεφτούμε το χειρότερο δυνατό σενάριο. Αλλά προφανώς αυτό δεν θα συμβεί ποτέ.
- Κάνουμε μια λίστα με τα υπέρ και τα κατά: κάποιες αποφάσεις είναι μεγάλες και μας αλλάζουν τη ζωή. Όπως η αλλαγή δουλειάς, η μετακόμιση σε μια άλλη χώρα, το τέλος μια σχέσης. Πώς μπορούμε να αποφύγουμε το άγχος σε τόσο σοβαρές αποφάσεις; Καλό είναι να κάνουμε μια λίστα με τα υπέρ και τα κατά των επιλογών μας. Αλλά πρέπει να πάρουμε τελικά μια απόφαση.
- Εξετάζουμε μια επιλογή: μπορούμε να κάνουμε ένα μικρό τεστ πριν πάρουμε την τελική μας απόφαση. Για παράδειγμα, αν θέλουμε να μετακομίσουμε σε μια άλλη χώρα, μπορούμε να δουλεύουμε από απόσταση για ένα μήνα για να δούμε αν μας ταιριάζει.
- Αποδεχόμαστε την αβεβαιότητα: πώς μπορούμε να σταματήσουμε να μένουμε κολλημένοι στο άγχος και στην αβεβαιότητα; Πρώτα από όλα, πρέπει να αποδεχτούμε ότι η ζωή είναι αβέβαιη, και κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει τα ακριβή αποτελέσματα κάθε απόφασης. Ποτέ κανείς δεν έχει την τέλεια γνώση για να κάνει μια τέλεια επιλογή.
Διαχείριση ενοχών και αυτοσυγχώρεση
Κάθε λάθος στη ζωή μας δίνει ένα πολύτιμο μάθημα και η ζωή είναι γεμάτη με δεύτερες ευκαιρίες. Βέβαια το πρόβλημα είναι τα μεγάλα λάθη που δεν μπορούμε να διορθώσουμε.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, τα λάθη και οι συνέπειές τους μας στοιχειώνουν, εγκλωβίζοντάς μας σε έναν φαύλο κύκλο ενοχών και αρνητικής αυτοκριτικής. Αν και οι τύψεις αποτελούν μια φυσιολογική συναισθηματική αντίδραση, η προσκόλληση σε αυτές οδηγεί συχνά σε αυτοτιμωρία και στασιμότητα.
Η αυτοσυγχώρεση δεν συνεπάγεται την άρνηση της ευθύνης ή τη δικαιολόγηση επιβλαβών συμπεριφορών, αλλά την αποδοχή της ανθρώπινης ατέλειας. Μέσω της ειλικρινούς ενδοσκόπησης και της ανάληψης ευθύνης, μπορούμε να μετατρέψουμε τις οδυνηρές εμπειρίες σε ευκαιρίες μάθησης, απελευθερώνοντας τον εαυτό μας από το βάρος του παρελθόντος.
Ενδυνάμωση του εαυτού
Η ψυχοθεραπεία και το EMDR (για τα ψυχικά τραύματα) μπορούν να σας βοηθήσουν να αντιμετωπίσετε το άγχος, τη ρίζα της αναποφασιστικότητας και τυχόν τύψεις για λάθη που έχετε κάνει.
Αν αναγνωρίσετε τις βαθύτερες αιτίες, μπορείτε να την ξεπεράσετε και να παίρνετε πιο γρήγορα και πιο σωστές αποφάσεις για τη ζωή σας.
Βιβλιογραφία
- 1.Teicher, M. H., et al. (2016). The effects of childhood maltreatment on brain structure, function and connectivity. Nature Reviews Neuroscience, 17(10), 652–666. [Childhood maltreatment and brain]
- 2.Lupien, S. J., et al. (2009). Effects of stress throughout the lifespan on the brain, behaviour and cognition. Nature Reviews Neuroscience, 10(6), 434–445. [Stress and the brain]
- 3.Hartley, C. A., & Phelps, E. A. (2012). Anxiety and Decision-Making. Biological Psychiatry, 72(2), 113–118. [Anxiety and Decisions]