Όταν η ψυχή πονάει, το σώμα μιλάει
Ως ψυχίατρος-ψυχοθεραπευτής, παρατηρώ καθημερινά στην κλινική μου πράξη πώς ο συναισθηματικός πόνος βρίσκει διέξοδο μέσω του σώματος, ειδικά όταν δυσκολευόμαστε να τον εκφράσουμε με λόγια.
Η σύνδεση ανάμεσα στο μυαλό και στο σώμα είναι πολύπλοκη. Από την Αρχαία Ελλάδα, ο Αριστοτέλης είχε παρατηρήσει ότι τα συναισθήματα επηρεάζουν το σώμα, και ο Ιπποκράτης είχε την πεποίθηση ότι τα ψυχικά νοσήματα ήταν αποτέλεσμα φυσικών αιτίων, και όχι αποτέλεσμα υπερφυσικών δυνάμεων όπως ευρέως πίστευαν εκείνη την εποχή. Όλοι γνωρίζουμε πως όταν η ψυχή πονάει, το σώμα μιλάει. Γενικά, υπάρχει μεγαλύτερη αποδοχή σχετικά με την ολιστική προσέγγιση όλων των προβλημάτων. Η συναισθηματική υγεία είναι εξίσου σημαντική με την σωματική υγεία.
Στις μέρες μας, η έρευνα έχει δείξει ότι υπάρχει σχέση/συσχέτιση ανάμεσα σε ψυχολογικούς παράγοντες (π.χ. χρόνιο στρες) και σε ορισμένες σωματικές εκδηλώσεις, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι πρόκειται πάντα για άμεση αιτία. Η βιοχημεία εξηγεί πως τα συναισθήματα εμφανίζουν βιοχημικές συνδέσεις με το νευρικό, το ενδοκρινικό, το ανοσοποιητικό και το γαστρεντερικό σύστημα.
Σε καταστάσεις έντονου στρες/φόβου, ο οργανισμός ενεργοποιεί φυσιολογικές αντιδράσεις “συναγερμού” (π.χ. ορμονικές και νευρικές αποκρίσεις). Γνωρίζουμε, για παράδειγμα, ότι η χρόνια και επίμονη ενεργοποίηση του μηχανισμού του στρες μπορεί να επιβαρύνει τη συνολική ευεξία και να σχετίζεται με δυσκολίες στη λειτουργικότητα.
Ο αποτελεσματικός έλεγχος των συναισθημάτων μας βοηθά να διαχειριστούμε την καθημερινότητα, αλλά τι συμβαίνει όταν τα συναισθήματα καταπιέζονται;
Καταπίεση των συναισθημάτων
Τα συναισθήματα είναι φυσιολογικές αντιδράσεις σε όσα συμβαίνουν γύρω μας. Ο κάθε άνθρωπος βιώνει πολλά και διαφορετικά συναισθήματα όπως η χαρά, η λύπη, η έκπληξη, ο θυμός, ο φόβος, η απελπισία.
Η καταπίεση των συναισθημάτων συμβαίνει όταν οι ανήσυχες και άβολες σκέψεις και τα συναισθήματα απωθούνται από το μυαλό. Οι άνθρωποι το κάνουν αυτό με πολλούς τρόπους, όπως με την απόσπαση της προσοχής (παρακολουθούν τηλεόραση), την υπερφαγία. Οι άνθρωποι συχνά διοχετεύουν τα έντονα συναισθήματα στην φυσική δραστηριότητα (π.χ. στο τρέξιμο). Η ενασχόληση με κάτι άλλο μπορεί προσωρινά να μειώνει τη συναισθηματική ένταση, χωρίς όμως να λύνει απαραίτητα το υποκείμενο θέμα.
Η γνωστική επανεκτίμηση (δηλ. η αλλαγή οπτικής) έχει συσχετιστεί με καλύτερη ψυχολογική προσαρμογή σε αρκετές μελέτες. Η ψυχολογική ευελιξία, είναι τελικά ουσιαστική για την διαχείριση των διάφορων καταστάσεων που προκύπτουν. Αλλά η ρύθμιση των συναισθημάτων δεν έχει ως σκοπό τον περιορισμό των συναισθημάτων στη ζωή μας.
Αντιθέτως, σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε τα συναισθήματα με ευελιξία και εξυπνάδα. Φανταστείτε να αντιδρούσατε κάθε φορά που θυμώνατε! Αυτό θα είχε ανεπιθύμητες συνέπειες στις σχέσεις σας, στο σπίτι και στη δουλειά. Η επανεκτίμηση σημαίνει ότι προσωρινά καταπιέζουμε τα συναισθήματα μας, αλλά τα επεξεργαζόμαστε αργότερα. Όταν δεν συμβαίνει αυτό, τότε τα καταστέλλουμε.
Τα καταπιεσμένα συναισθήματα είναι αυτά τα οποία δεν επεξεργαζόμαστε και τα απωθούμε στο υποσυνείδητο. Πολλές φορές σχετίζονται με τραυματικές εμπειρίες της παιδικής ηλικίας. Αν ένα παιδί βιώνει κάποιο ψυχικό τραύμα και δεν έχει χώρο και φροντίδα να επεξεργαστεί τα συναισθήματά του, ή νιώθει ντροπή ή του έχουν πει ότι είναι λάθος να τα εκφράζει, τότε τα συναισθήματα αυτά καταπιέζονται για χρόνια.
Το πιο σημαντικό είναι πως ακόμη και αν καταπιέζουμε τα συναισθήματά μας, αυτά συνεχίζουν να υπάρχουν και μπορεί να συνδέονται με σωματική δυσφορία ή ψυχοσωματικά συμπτώματα σε ορισμένους ανθρώπους.1
Γιατί καταπιέζουμε τα συναισθήματά μας;
Υπάρχουν πολλοί λόγοι για τους οποίους καταπιέζουμε τα συναισθήματά μας. Μπορεί να είναι ένα έντονο συναίσθημα που δεν είναι κοινωνικά αποδεκτό ή ένα άβολο συναίσθημα. Πολλές φορές επηρεαζόμαστε από τις προσδοκίες των άλλων ανθρώπων στη ζωή μας. Η κακοποίηση μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο για άγχος ή/και καταθλιπτικά συμπτώματα, όμως η πορεία κάθε ανθρώπου είναι διαφορετική. Τα θύματα τραυματικών εμπειριών συχνά βρίσκουν πολύ δύσκολο να επεξεργαστούν ή να μιλήσουν για όλα όσα αισθάνονται.
Η καταστολή ή η καταπίεση των συναισθημάτων είναι μια αναγκαιότητα για τους περισσότερους ανθρώπους. Οι περισσότεροι άνθρωποι, για παράδειγμα, δεν θα περάσουν όλη την ημέρα κλαίγοντας από λύπη στη δουλειά. Η σύγχρονη κοινωνία απαιτεί να καταπιέζουμε τα συναισθήματά μας. Πρέπει να θάβουμε τα συναισθήματά μας για να είμαστε αποδοτικοί, είτε στη δουλειά είτε στο σπίτι. Σε δημόσιους χώρους πρέπει να συμπεριφερόμαστε με σεβασμό. Δεν μπορούμε να φωνάξουμε από θυμό μπροστά σε άλλους και δεν έχουμε τα εργαλεία και την αυτοπεποίθηση να εκφράσουμε το θυμό μας με διαφορετικό τρόπο.
Έτσι, καταπιέζουμε τα συναισθήματα μας, για να συμμορφωθούμε, επειδή πρέπει να επιβιώσουμε και επειδή ντρεπόμαστε ή τα τραύματα μας είναι πολύ επώδυνα για να τα επεξεργαστούμε.
Τι συμβαίνει όταν καταπιέζουμε τα συναισθήματά μας;
Οι άνθρωποι καταπιέζουν τα συναισθήματά τους όταν τα αντιλαμβάνονται ως αρνητικά ή όταν φοβούνται τις συνέπειες έκφρασής τους στους άλλους. Η καταστολή των συναισθημάτων μπορεί να συνοδεύεται από σωματική ένταση (π.χ. αυξημένη μυϊκή σύσπαση) και κόπωση.
Αυτή η επίδραση τις περισσότερες φορές είναι σύντομη, μπορεί να σχετίζεται με ψυχοσωματικά συμπτώματα, ειδικά όταν γίνεται συστηματικά, χωρίς να προκαλεί σημαντικά προβλήματα υγείας. Αλλά η συνεχής, μακροπρόθεσμη καταπίεση των συναισθημάτων μπορεί να επιβαρύνει την ψυχική υγεία και την καθημερινή λειτουργικότητα.
Η χρόνια ψυχική επιβάρυνση έχει συσχετιστεί με δυσμενείς δείκτες υγείας, αλλά δεν τεκμηριώνεται ότι “προκαλεί” συγκεκριμένα νοσήματα από μόνη της.
Οι μελέτες δείχνουν ότι η μακροχρόνια συσσώρευση των συναισθημάτων στρέφει τους ανθρώπους προς δύο κατευθύνσεις, είτε τους κάνει πιο μελαγχολικούς (στεναχώρια), είτε πιο επιθετικούς (θυμός). Οι επιδράσεις των καταπιεσμένων συναισθημάτων περιλαμβάνουν βέβαια και ψυχικές διαταραχές, όπως την κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές (πχ κρίσεις πανικού) ή την κατάχρηση αλκοόλ και εξαρτησιογόνων ουσιών ως μη βοηθητική στρατηγική αντιμετώπισης για προσωρινή ανακούφιση.
Το στρες μπορεί να εκδηλώνεται με διαφόρους τρόπους. Τα καταπιεσμένα συναισθήματα μένουν στο σώμα και μπορεί να συνδέονται με ψυχοσωματικά συμπτώματα (όπως πόνους σε όλο το σώμα, πόδια, δόντια, συμπτώματα από τα μάτια, κα), και με επιδείνωση υπαρχόντων προβλημάτων υγείας, χωρίς αυτό να αποτελεί διάγνωση.
Τα ερευνητικά δεδομένα επιβεβαιώνουν ότι τα υψηλά επίπεδα ψυχολογικού στρες (όπως αυτά που προκύπτουν έπειτα από τραυματικά γεγονότα) συσχετίζονται στατιστικά με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης λειτουργικών σωματικών συμπτωμάτων, καθιστώντας την ολοκληρωμένη ιατρική και ψυχιατρική αξιολόγηση απαραίτητη
Τα έντονα συναισθήματα όπως η ζήλια, ο φόβος, ο θυμός, οι ενοχές ή οι τύψεις αν καταπιέζονται μπορεί να δυσκολεύουν την καθημερινότητα και τις σχέσεις, ειδικά όταν μένουν αδιερεύνητα.
Τι έχει να μας πει το σώμα μας;
Κάποιες φορές για να ανακτήσουμε τον έλεγχο, αρνούμαστε τον εαυτό μας ή τα πραγματικά μας συναισθήματα ή τα καταπιέζουμε. Ωστόσο, αυτό δεν είναι πάντα βοηθητικό. Σε κάποιους ανθρώπους το στρες μπορεί να εκφραστεί και σωματικά (π.χ. διάχυτη ένταση ή πόνοι), κάτι που χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση όταν επιμένει. Αυτό είναι γνωστό ως σωματοποίηση.
Συχνά βοηθά να αναγνωρίζουμε και να ονοματίζουμε τα συναισθήματά μας, αντί να τα αγνοούμε συστηματικά. Τα καταπιεσμένα συναισθήματα οδηγούν σε ψυχοσωματικά συμπτώματα στο σώμα.
1. Μέση
Στη μέση συχνά εμφανίζεται μυϊκή ένταση σε περιόδους στρες, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν πιεστικές συνθήκες ή “κρατημένος” θυμός. Πολλοί άνθρωποι εμφανίζουν σοβαρούς και εξουθενωτικούς πόνους στη μέση. Το χρόνιο στρες ενεργοποιεί το συμπαθητικό νευρικό σύστημα. Η υγιής έκφραση των συναισθημάτων μπορεί να συμβάλλει στη γενικότερη αίσθηση ευεξίας του σώματος. Επίσης, ο θυμός μπορεί να αποτελέσει κίνητρο για την προσωπική μας εξέλιξη.
2. Στομάχι
Υπάρχει λόγος που εξηγεί γιατί οι άνθρωποι δεν μπορούν να ελέγξουν την κύστη τους ή το έντερό τους όταν είναι φοβισμένοι. Το άγχος/ο φόβος συχνά συνοδεύονται από γαστρεντερικά συμπτώματα (π.χ. “κόμπος” στο στομάχι), λόγω της αλληλεπίδρασης εγκεφάλου‑εντέρου. Το σφίξιμο στο στομάχι είναι κάτι πολύ σύνηθες σε στιγμές άγχους. Ο φόβος είναι ένα άλλο αρνητικό συναίσθημα που έχει αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία. Μπορεί να σχετίζεται με γαστρεντερική δυσφορία (π.χ. πόνο, φούσκωμα, μεταβολές στις κενώσεις) και να επιδεινώνει υπάρχοντα συμπτώματα.
Ορισμένοι άνθρωποι αναφέρουν ότι ζεστά ροφήματα (όπως μέντα) τους ανακουφίζουν υποκειμενικά, αλλά αν τα συμπτώματα επιμένουν χρειάζεται ιατρική εκτίμηση. Επίσης, είναι σημαντικό να αποδεχτείτε τους φόβους σας και τους λόγους για τους οποίους νιώθετε έτσι και να μιλήσετε σε κάποιον που εμπιστεύεστε. Αν μιλήσετε ανοιχτά για τους φόβους σας, η συζήτηση μπορεί να βοηθήσει στη ρύθμιση του άγχους.
3. Κορμός
Το στήθος και η καρδιά αποθηκεύουν όλα όσα κάνουν οι άλλοι και μας πληγώνουν. Όταν καταπιέζουμε αυτά τα συναισθήματα, μπορεί να εμφανιστεί δυσφορία στο στήθος σε περιόδους στρες, όμως πόνος/πίεση στο στήθος χρειάζεται πάντα ιατρική αξιολόγηση για να αποκλειστούν οργανικά αίτια. Το στρες προκαλεί ρηχή αναπνοή και σφίξιμο στο στήθος. Μερικοί άνθρωποι μπορεί να βιώνουν κρίσεις πανικού. Οι βαθιές αναπνοές ενδέχεται να βοηθήσουν στη διαχείριση της δυσφορίας στο στήθος και ενδείκνυνται για τη ρύθμιση του στρες. Είναι σημαντικό να πενθείτε για τις απώλειές σας και όλα όσα σας πληγώνουν ή σας προκαλούν θλίψη. Από τη στιγμή που θα επιτρέψετε στον εαυτό σας να το κάνει αυτό είναι πιθανό να νιώσετε κάποια ανακούφιση.
4. Κεφάλι
Νιώθετε ότι τα πράγματα είναι εκτός ελέγχου και υποφέρετε από πονοκεφάλους; Μερικοί άνθρωποι παρατηρούν πονοκεφάλους όταν βιώνουν έντονο στρες ή αίσθημα απώλειας ελέγχου. Το πρόβλημα προέρχεται από ένα επαναλαμβανόμενο θέμα στη ζωή όλων όσων θέλουν να έχουν συνεχώς τον έλεγχο, και αυτό μπορεί να σχετίζεται με συχνότερους πονοκεφάλους σε ορισμένους ανθρώπους. Για επίμονους/έντονους πονοκεφάλους χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση.
5. Αναπνευστικό σύστημα
Η αναπνοή μας επηρεάζει το μυαλό μας. Αν είμαστε ήρεμοι, η αναπνοή μας είναι βαθιά και σταθερή ενώ σε στιγμές στρες είναι ρηχή. Οι άνθρωποι που έχουν θέματα άγχους εμφανίζουν προβλήματα με την αναπνοή τους. Πολλοί άνθρωποι εμφανίζουν κρίσεις πανικού. Οι ασκήσεις αναπνοής μπορούν να υποστηρίξουν την ηρεμία και την αυτορρύθμιση.
6. Ώμοι
Αν νιώθετε ότι κουβαλάτε πολλά θέματα, τότε σίγουρα θα αισθάνεστε πίεση στους ώμους και στους μύες του αυχένα. Αυτή είναι μια φυσική ψυχοσωματική αντίδραση του σώματος όταν κάποιος αναλαμβάνει πολλές υποχρεώσεις. Για αυτό προσπαθήστε να μοιράζεστε με κάποιον άλλον τις ευθύνες και ζητήστε υποστήριξη κάθε φορά που το έχετε ανάγκη.
7. Φωνή και λαιμός
Οι άνθρωποι που ζουν σε ένα καταπιεστικό περιβάλλον έχουν θέματα με τη φωνή και το λαιμό τους. Πολλοί τραυλίζουν. Κάποιοι χάνουν εντελώς τη φωνή τους.
9. Γνάθος
Πολλοί άνθρωποι σφίγγουν την γνάθο (βρουξισμός) και τρίζουν τα δόντια τους συχνά σε περιόδους στρες. Αυτό μπορεί να δημιουργεί πίεση στους μύες του αυχένα. Ο πόνος στη γνάθο είναι αποτέλεσμα αυτής της συνήθειας.
10. Ισχία
Τα ισχία είναι υπεύθυνα για τα συναισθήματα της ασφάλειας και της σωματικής ελευθερίας. Χάνουν την φόρμα τους όταν κάποιος αντιμετωπίζει στρες. Βοηθούν να διατηρούμε τη σωστή στάση του σώματος. Όταν κουβαλάμε μέσα μας παλιές απογοητεύσεις για το πως εξελίχθηκε η ζωή μας, και πόνο από το παρελθόν, τα ισχία μας σηκώνουν το βάρος αυτής της συναισθηματικής πίεσης.
11. Πνεύμονες
Σε καταστάσεις στρες μπορεί να αλλάζει το αναπνευστικό μοτίβο (π.χ. πιο ρηχή αναπνοή) και να εμφανίζεται αίσθημα δύσπνοιας. Η δύσπνοια χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση, ειδικά όταν είναι νέα/έντονη.
Η διαδρομή προς τη συναισθηματική ισορροπία
Κάθε άνθρωπος μπορεί να φτάσει σε ένα σημείο στη ζωή του που πλέον δεν μπορεί να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τις προκλήσεις, λόγω του χρόνιου, συσσωρευμένου στρες.
Οι τραυματικές εμπειρίες της παιδικής ηλικίας, οι απώλειες, ο χωρισμός, η ψυχολογική ή η σωματική κακοποίηση μπορεί να αποτελούν παράγοντες κινδύνου ή στρεσογόνα γεγονότα που σχετίζονται με την ανάπτυξη φοβιών, κατάθλιψης, burnout, εθισμών και διατροφικών διαταραχών.2 Οι διαταραχές του ύπνου, οι αναδρομές σε άσχημα περιστατικά, τα προβλήματα με το βάρος μπορεί να συνυπάρχουν με ψυχολογική επιβάρυνση και αξίζει να αξιολογούνται συνολικά.
Στο ψυχοθεραπευτικό πλαίσιο, η αξιολόγηση αυτών των βιωμάτων δεν στοχεύει απλώς στην επιφανειακή ανακούφιση ενός συμπτώματος, αλλά στην ασφαλή κατανόηση του βαθύτερου νοήματος που έχει η σωματική εκδήλωση για τον κάθε ασθενή ξεχωριστά.
Το ψυχικό στρες που προκαλούν τα καταπιεσμένα συναισθήματα συχνά συνδέεται με ψυχοσωματικά συμπτώματα.3 Για αυτό είναι ανάγκη να φροντίζετε τα συναισθήματά σας και να τα επεξεργάζεστε με τη βοήθεια της ψυχοθεραπείας. Όταν φροντίζετε τον εαυτό σας, μπορείτε να φροντίζετε και τους ανθρώπους γύρω σας.
Βιβλιογραφία
- 1.Aldao et al. (2010). Emotion-regulation strategies across psychopathology: A meta-analytic review. Clinical Psychology Review, 30(2), 217-237. [link]
- 2.Hilda Björk Daníelsdóttir, et al. (2024). Adverse Childhood Experiences and Adult Mental Health Outcomes. JAMA Psychiatry. [link]
- 3.Guidelines for the Management of Conditions Specifically Related to Stress (World Health Organization). [link]