Η σημασία της επαφής με τη φύση και τα ζώα

Η σημασία της επαφής με τη φύση και τα ζώα

Στις 4 Οκτωβρίου γιορτάζεται η Παγκόσμια Ημέρα των Ζώων. Η σχέση μας με τη φύση και τα ζώα επηρεάζει βαθιά την ψυχική μας υγεία. Στις μέρες μας, η πίεση της καθημερινότητας συχνά μας απομακρύνει από αυτή τη ζωτική σύνδεση — παρά το γεγονός ότι η επιστήμη επιβεβαιώνει ολοένα πιο έντονα τα οφέλη της.

Ωστόσο, τα οφέλη δεν είναι μονάχα σωματικά. Υπάρχουν πολλοί ψυχικοί και συναισθηματικοί λόγοι που κάνουν τους ανθρώπους να θέλουν να έχουν επαφή με τα ζώα ή να βγουν μια βόλτα στη φύση.

Σημαντική σημείωση: Τα οφέλη της φύσης και των κατοικίδιων στην ψυχική υγεία που περιγράφονται στο άρθρο αυτό βασίζονται σε επιστημονικές μελέτες και αφορούν τη γενική ευεξία. Δεν αντικαθιστούν ιατρική ή ψυχοθεραπευτική αξιολόγηση και παρακολούθηση. Εάν αντιμετωπίζετε συμπτώματα άγχους ή κατάθλιψης, απευθυνθείτε σε έναν ψυχίατρο.

Πώς τα ζώα ωφελούν την υγεία μας;

Η επαφή με τα ζώα έχει αναρίθμητα οφέλη, ψυχικά και σωματικά. Το χάιδεμα ενός ζώου έχει συσχετιστεί με καλύτερα επίπεδα αρτηριακής πίεσης και μπορεί να υποστηρίξει τη διαχείριση του άγχους. Είτε κάποιος χαϊδεύει τη γάτα του, τρέχει με το σκύλο του στο πάρκο, αυτό βοηθά στην ηρεμία και στη χαλάρωση.

Τα ζώα βοηθούν να έχουμε καλύτερη σύνδεση με τον εαυτό μας και τους ανθρώπους γύρω μας, ενισχύουν τις κοινωνικές επαφές και μειώνουν τα συναισθήματα μοναξιάς. Ένα κατοικίδιο δίνει την αίσθηση της ασφάλειας και της συντροφικότητας στην καθημερινότητα. Η σχέση με τα ζώα προσφέρει σημαντική συναισθηματική υποστήριξη, ειδικά κατά τη διάρκεια προσωπικών δυσκολιών.

Όταν κάποιος έχει ένα ζωάκι αυτό τον κάνει να νιώθει επιθυμητός και απαραίτητος, καθώς το ζώο απαιτεί την φροντίδα και την προσοχή. Σε περιόδους στρες αυτό αποτελεί ένα κίνητρο για να σηκωθεί κάποιος από το κρεβάτι. Είναι πολύ σημαντικό κάποιος να είναι υπεύθυνος για το ζωάκι του.

1. Τα κατοικίδια και ο ρόλος τους στην υποστήριξη της συναισθηματικής ευεξίας

Η κατάθλιψη και το άγχος είναι οι πιο συχνές προκλήσεις ψυχικής υγείας για πολλούς ανθρώπους. Ευτυχώς, τα κατοικίδια παίζουν σημαντικό ρόλο στην υποστήριξη ατόμων που βιώνουν άγχος ή καταθλιπτική διάθεση, καθώς προσφέρουν υποστήριξη, στοργή.

Όταν κάποιος ζει με κατάθλιψη ή άγχος νιώθει σαν να προσπαθεί να βρει διέξοδο σε μια μόνιμη καταιγίδα. Ωστόσο, μέσα στο χάος, τα κατοικίδια είναι σύμφωνα με μελέτες μια χαραμάδα ελπίδας, προσφέρουν χαρά ακόμη και στις πιο σκοτεινές μέρες. Η άνευ όρων αγάπη τους και η αφοσίωσή τους δημιουργούν ένα ασφαλές περιβάλλον ηρεμίας και γαλήνης.

2. Τα κατοικίδια ως πηγή ηρεμίας σε στιγμές άγχους

Στην κλινική πράξη, η Θεραπεία με Βοήθεια Ζώων (Animal-Assisted Therapy — AAT) αποτελεί δομημένη, επιστημονικά τεκμηριωμένη παρέμβαση, διαφορετική από την απλή συντροφιά κατοικίδιου. Εφαρμόζεται από εκπαιδευμένους ψυχοθεραπευτές σε ειδικούς πληθυσμούς.

Οι διαταραχές άγχους μπορεί να είναι εξουθενωτικές, να κάνουν την καθημερινότητα δύσκολη. Βέβαια, η παρουσία ενός κατοικίδιου μπορεί να προσφέρει παρηγοριά και ηρεμία σε περιόδους έντονου στρες. Τα κατοικίδια είναι η ήρεμη δύναμη που βοηθά στη ρύθμιση των συναισθημάτων.³ Brooks et al. (2018). The power of support from companion animals for people living with mental health problems: a systematic review and narrative synthesis. BMC Psychiatry, 18(1), 31. Ακόμη και το χάιδεμα ενός κατοικίδιου έχει ηρεμιστική επίδραση, βοηθά στη διαχείριση του καθημερινού στρες και προάγει τη χαλάρωση.

Επιπλέον, τα κατοικίδια αποσπούν την προσοχή από ανήσυχες σκέψεις, και στρέφουν την προσοχή μας στις ανάγκες και στην ευεξία μας. Το τάισμα, το μπάνιο, το παιχνίδι και η βόλτα με το κατοικίδιο βοηθούν τους ανθρώπους να βάλουν στην άκρη τις ανησυχίες τους.

3. Η επίδραση των κατοικίδιων στη διάθεση

Η κατάθλιψη εκδηλώνεται συχνά με αισθήματα απομόνωσης, συμπεριλαμβανομένης της ανηδονίας — δηλαδή της μειωμένης ικανότητας βίωσης ευχαρίστησης από δραστηριότητες που κάποτε ευχαριστούσαν, αλλά τα κατοικίδια έχουν την ικανότητα να προσφέρουν χαρά στις δύσκολες στιγμές. Η αλληλεπίδραση με τα κατοικίδια έχει συσχετιστεί με ενεργοποίηση νευροχημικών μονοπατιών που εμπλέκουν ωκυτοκίνη, ενδορφίνες και, έμμεσα, σεροτονινεργικά και ντοπαμινεργικά συστήματα που σχετίζονται με τα συναισθήματα ευχαρίστησης. Αυτές οι λειτουργίες ενδέχεται να υποστηρίξουν τη συναισθηματική ανθεκτικότητα, και αποτελούν φυσικά τονωτικά της διάθεσης.

Οι ευθύνες για την φροντίδα ενός κατοικίδιου δημιουργούν την αίσθηση του σκοπού, ακόμη και όταν η κατάθλιψη μας κάνει να νιώθουμε ότι δεν έχουμε κανένα σκοπό. Η φροντίδα ενός κατοικίδιου είναι ο λόγος για να σηκωθεί κάποιος από το κρεβάτι του το πρωί, να τηρεί μια ρουτίνα και να έχει συνήθειες που συμβάλλουν στην ευεξία του. Τα κατοικίδια προσφέρουν την αίσθηση της σύνδεσης, φέρνουν φως και χαρά στη ζωή μας ακόμη και αν όλα μοιάζουν σκοτεινά.

Πώς μπορείτε να αναπτύξετε μια σύνδεση με το φυσικό κόσμο;

Υπάρχει λόγος για τον οποίο είναι πολύ ωφέλιμες οι βόλτες στη φύση. Ο χρόνος που περνάμε έξω στη φύση αυξάνει την σύνθεση της βιταμίνης D, υποστηρίζει την καρδιαγγειακή λειτουργία, ανακουφίζει από τη μυϊκή ένταση και βοηθά στη ρύθμιση της αντίδρασης στο στρες. Η φύση έχει αδιαμφισβήτητα πολλά οφέλη για το σώμα μας.¹ Bratman et al. (2019). Nature and mental health: An ecosystem service perspective. Science Advances, 5(7), eaax0903.

1. Όταν πηγαίνετε στη φύση, να νιώθετε τη φύση

Στις πολυάσχολες ζωές μας μπορεί να είναι μεγάλος πειρασμός να μείνουμε μακριά από το τηλέφωνο μας ενώ βγάζουμε βόλτα το σκύλο μας. Ωστόσο, σε αυτή την περίπτωση υπάρχει κάποιο όφελος από την επαφή με τη φύση;

Γιατί να μην βγαίνουμε για μια βόλτα χωρίς το τηλέφωνο; Αυτό βοηθά να ηρεμούμε, να ρίχνουμε τους ρυθμούς μας, να μένουμε συγκεντρωμένοι στην παρούσα στιγμή και να δίνουμε σημασία στις εικόνες, στους ήχους, στις μυρωδιές.

2. Συμμετοχή όλων των αισθήσεων

Οι εικόνες, οι ήχοι και οι μυρωδιές, οι αισθήσεις μας είναι στοιχεία κλειδιά για την επαφή με τον φυσικό κόσμο. Ένας τρόπος για να τις χρησιμοποιήσετε είναι να δοκιμάσετε την εξής τεχνική ενσυνειδητότητας και να αναγνωρίσετε:

• Πέντε πράγματα που μπορείτε να δείτε, όσο περισσότερες είναι οι λεπτομέρειες, τόσο το καλύτερο.
• Τέσσερα πράγματα που μπορείτε να αγγίξετε, μπορεί να είναι το γρασίδι ή ένα δέντρο αν είστε σε ένα πάρκο, ή η άμμος και το νερό αν είστε σε μια παραλία.
• Τρία πράγματα που μπορείτε να ακούσετε, τα πουλιά, τη βροχή, τον άνεμο. Πόσο κοντά ή μακριά είναι οι ήχοι;
• Δύο πράγματα που μπορείτε να μυρίσετε, η φωτιά, το φρεσκοκομμένο χορτάρι, τη μυρωδιά της βροχής. Οι μελέτες δείχνουν ότι η έκθεση των πνευμόνων μας στον καθαρό αέρα βοηθά στην ανακούφιση του στρες, για αυτό πάρτε μερικές βαθιές αναπνοές.
• Τέλος, ένα πράγμα που μπορείτε να γευτείτε, μπορείτε να χρησιμοποιήσετε τη φαντασία σας για αυτό το στοιχείο.

3. Ανακαλύψτε τη φύση γύρω σας

Το να βγούμε έξω είναι ο προφανής τρόπος για να έρθουμε σε επαφή με τη φύση, αλλά αυτό δεν μπορεί να συμβεί πάντα. Υπάρχουν τρόποι για να έχουμε πρόσβαση στη φύση μέσα από το σπίτι μας, ακόμη και όταν βλέπουμε τηλεόραση. Επίσης, μπορούμε να έχουμε εικόνες φύσης στο κινητό μας. Στην πραγματικότητα, οι μελέτες δείχνουν ότι οι φωτογραφίες και τα βίντεο με φύση επηρεάζουν τα συναισθήματά μας, όπως όταν βρισκόμαστε στη φύση.

4. Ενασχόληση με την άγρια ζωή

Ένα από τα καλύτερα πράγματα που μας προσφέρει η φύση είναι το ζωικό βασίλειο. Αν έχετε ένα κατοικίδιο μπορείτε να αφιερώσετε χρόνο για να παίξετε μαζί του ή να χαρείτε τη συντροφιά του. Αυτό όχι μόνο θα σας ωφελήσει, αλλά θα σας δώσει την αίσθηση της ευεξίας.

Αν δεν έχετε κατοικίδιο, υπάρχουν πολλοί τρόποι πρόσβασης στη μαγεία της άγριας φύσης. Θα μπορούσατε να αρχίσετε να ταΐζετε τα πουλιά ή να παρατηρείτε τα περιστέρια. Η παρατήρηση των πουλιών είναι γνωστή για τα οφέλη της, αλλά αν δεν σας αρέσουν τα πουλιά, υπάρχουν πολλά πλάσματα που μπορείτε να παρατηρείτε.

5. Πάρτε έμπνευση για να γίνετε πιο δημιουργικοί

Πολλοί άνθρωποι παίρνουν έμπνευση από τη φύση, πράγμα που ενισχύει τη δημιουργικότητά τους, για παράδειγμα στη ζωγραφική, στη φωτογραφία, στη συγγραφή. Υπάρχουν τόσα πολλά πράγματα εκεί έξω που αποτελούν πηγή δημιουργικότητας, από τα ζωηρά φθινοπωρινά φύλλα, το χιόνι.

Οι δημιουργικές δραστηριότητες ενισχύουν την ευεξία. Την επόμενη φορά που θα βγείτε μια βόλτα στη φύση γιατί δεν κάνετε μια προσπάθεια να αιχμαλωτίσετε τη στιγμή; Θα μπορούσατε να βγάλετε μερικές φωτογραφίες ή να γράψετε όμορφα κείμενα.

Πώς εξηγούνται τα οφέλη της φύσης στην ψυχική υγεία;

Από κλινική σκοπιά, αξίζει να σημειωθεί ότι η έκθεση στη φύση δεν αποτελεί αυτοτελή θεραπευτική παρέμβαση, αλλά μπορεί να ενταχθεί σε ένα ευρύτερο θεραπευτικό πλαίσιο — για παράδειγμα ως συμπληρωματικό στοιχείο στην ψυχοθεραπεία.

Υπάρχουν πιθανώς βιολογικοί μηχανισμοί που εξηγούν τα οφέλη της φύσης. Μια εξήγηση είναι ότι τα οφέλη προκύπτουν από την θεωρία αποκατάστασης της προσοχής, που προτείνει ότι η έκθεση στη φύση βοηθά στην ανακούφιση της ψυχικής κόπωσης και βελτιώνει τη συγκέντρωση. Μια ακόμη εξήγηση για την επουλωτική επίδραση της φύσης στο μυαλό και στο σώμα είναι η υπόθεση της βιοφιλίας. Η βιοφιλία προτείνει ότι οι άνθρωποι έχουν μια έμφυτη επιθυμία σύνδεσης με τη φύση και άλλες μορφές ζωής.

Η υπόθεση της βιοφιλίας, όπως τη διατύπωσε ο Edward O. Wilson (1984), αναφέρεται στην εξελικτική τάση των ανθρώπων να επιζητούν σύνδεση με άλλα έμβια όντα και φυσικά συστήματα — μια υπόθεση που βρίσκει ολοένα μεγαλύτερη υποστήριξη στη σύγχρονη νευροεπιστήμη.

Σε επίπεδο αισθήσεων, οι μελέτες έχουν δείξει ότι η εισπνοή φυτοχημικών πτητικών ουσιών (φυτονκίδων/τερπενίων), όπως το λιμονένιο και το α-πινένιο, κατά την παραμονή σε δασικό περιβάλλον, έχει συσχετιστεί σε μελέτες με μείωση κορτιζόλης και ενίσχυση της δραστηριότητας του παρασυμπαθητικού νευρικού συστήματος. Επίσης, προάγει την χαλάρωση και βελτιώνει την πνευματική απόδοση και τη διάθεση.

Οι μελέτες δείχνουν ότι τουλάχιστον 120 λεπτά εβδομαδιαίως στη φύση αποτελούν ένα τεκμηριωμένο κατώφλι για σημαντικά οφέλη στη διάθεση και την υγεία. Ακόμη και μικρότερες εκθέσεις μπορεί να έχουν θετική βραχυπρόθεσμη επίδραση, αν και τα αποδεικτικά στοιχεία για πολύ μικρής διάρκειας επαφές παραμένουν λιγότερο ισχυρά.² Astell-Burt et al. (2019). Association of Urban Green Space With Mental Health and General Health Among Adults in Australia. JAMA Network Open, 2(7), e198209. Για αυτό είναι σημαντικό να κάνουμε διαλείμματα στη φύση για να αναζωογονούμε το μυαλό μας. Να περπατάμε σε πάρκα, κήπους. Όσο θα βρισκόμαστε στη φύση καλό είναι να μένουμε συγκεντρωμένοι στις εικόνες, στους ήχους, στις μυρωδιές, στις αισθήσεις μας.

Η θετική επίδραση των κατοικίδιων στην ψυχική υγεία

Τα κατοικίδια είναι εξαιρετική παρέα για τους ανθρώπους, αλλά τα οφέλη τους είναι πολλά περισσότερα από τη συντροφιά. Οι μελέτες δείχνουν ότι τα κατοικίδια έχουν θετική επίδραση στην ψυχική υγεία, προσφέρουν συναισθηματική υποστήριξη, συμβάλλουν στη μείωση του στρες, υποστηρίζουν τα άτομα με καταθλιπτική διάθεση και μπορούν να λειτουργήσουν επικουρικά σε μια ψυχοθεραπευτική διαδικασία.

Η σύνδεση ανάμεσα στους ανθρώπους και στα κατοικίδια

Η σύνδεση ανάμεσα στους ανθρώπους και στα κατοικίδια είναι μια μοναδική σύνδεση που ξεπερνά το επιφανειακό επίπεδο. Υπάρχει μια βαθιά συναισθηματική σύνδεση ανάμεσα στους ανθρώπους και στα κατοικίδιά τους. Αυτή η σύνδεση υπάρχει εδώ και αιώνες, και τα κατοικίδια αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής των ανθρώπων. Τα κατοικίδια προσφέρουν την αγάπη, τη συντροφιά και την συναισθηματική υποστήριξη που έχουν ανάγκη οι άνθρωποι.

Μια σημαντική πτυχή της σύνδεσης ανθρώπου και κατοικίδιου είναι η συναισθηματική σύνδεση. Οι μελέτες έχουν δείξει ότι ο χρόνος με τα κατοικίδια οδηγεί στην απελευθέρωση ωκυτοκίνης, μιας ορμόνης που έχει σχέση με την αγάπη. Αυτή η ορμόνη παίζει σημαντικό ρόλο στην ενδυνάμωση της συναισθηματικής σύνδεσης ανάμεσα στους ανθρώπους και στα κατοικίδιά τους.

Η συναισθηματική σύνδεση που μοιράζεται ένας άνθρωπος με το κατοικίδιο του είναι μοναδική και βαθιά. Τα κατοικίδια έχουν την ικανότητα να αισθάνονται και να ανταποκρίνονται στα συναισθήματα των ανθρώπων, και παρέχουν υποστήριξη σε δύσκολες στιγμές. Είτε είναι η ουρά που κουνιέται, είτε το γουργούρισμα, τα κατοικίδια έχουν την μοναδική ικανότητα να κατανοούν και να ανακουφίζουν το συναισθηματικό στρες. Προσφέρουν στους ανθρώπους ένα ασφαλές μέρος όπου μπορούν να εκφράζουν τον εαυτό τους χωρίς το φόβο της κριτικής ή της απόρριψης.

Επιπλέον, τα στοιχεία δείχνουν ότι η παρουσία κατοικίδιων έχει θετική επίδραση στην ψυχική μας υγεία. Η αλληλεπίδραση με τα ζώα συμβάλλει στον έλεγχο του στρες και προάγει τη χαλάρωση. Το χάιδεμα ενός σκύλου ή μιας γάτας ευνοεί την καρδιαγγειακή χαλάρωση και απελευθερώνει ενδορφίνες, που τονώνουν φυσικά την διάθεση. Αυτή η φυσική επαφή ενισχύει τη συναισθηματική σύνδεση ανάμεσα στους ανθρώπους και στα κατοικίδια.

Η παρουσία ενός κατοικίδιου βοηθά στον περιορισμό των συναισθημάτων μοναξιάς και απομόνωσης. Σε ένα κόσμο στον οποίο οι κοινωνικές σχέσεις είναι μια πρόκληση, τα κατοικίδια παρέχουν συνεχή συντροφιά, δίνουν την αίσθηση του σκοπού. Συχνά, προσφέρουν ακλόνητη υποστήριξη, κάνουν τους ανθρώπους να νιώθουν την αγάπη, ακόμη και σε πολύ δύσκολες στιγμές.

Η επαφή με τη φύση υποστηρίζει τη διαχείριση του στρες και ενισχύει την ψυχική ευεξία

Οι μελέτες έχουν δείξει ότι ο χρόνος στη φύση συμβάλλει στην καλύτερη διαχείριση των επιπέδων στρες. Η ηρεμία του φυσικού περιβάλλοντος, είτε πρόκειται για ένα δάσος, μια παραλία, έναν ολάνθιστο κήπο, παρέχει ηρεμία στην πίεση της καθημερινότητας. Η γαλήνη της φύσης είναι μια όαση στο στρες της καθημερινότητας. Όπως επισημαίνεται και σε σχετική αναφορά, ο χρόνος στη φύση βελτιώνει την ψυχική υγεία.⁴ Green and Blue Spaces and Mental Health (World Health Organization).

• Όταν αλληλεπιδρούμε με τα ζώα, το σώμα μας απελευθερώνει ωκυτοκίνη, η οποία είναι γνωστή ως ορμόνη της αγάπης. Η ορμόνη αυτή συμμετέχει στην αυτορρύθμιση του στρες και μας κάνει να νιώθουμε ευτυχία. Είτε κάνουμε αγκαλιές με το σκύλο ή τη γάτα μας, είτε παρατηρούμε την άγρια ζωή σε φυσικό περιβάλλον, η συναισθηματική σύνδεση και η αγάπη των ζώων μας χαρίζει συναισθηματική ισορροπία.
• Οι δραστηριότητες σε φυσικό περιβάλλον, έχουν θετική επίδραση στην ψυχική μας υγεία. Είτε κάνουμε μια βόλτα είτε πεζοπορία, ενισχύουμε την ευεξία μας. Αυτός ο συνδυασμός σωματικής δραστηριότητας και έκθεσης στη φύση ενθαρρύνει βιολογικές αποκρίσεις — ιδίως η σωματική κίνηση (βόλτα, πεζοπορία) έχει τεκμηριωμένα τη μεγαλύτερη συμβολή στην έκκριση ενδορφινών, και όχι μόνο υποστηρίζει άτομα με τάσεις άγχους και χαμηλής διάθεσης, αλλά επίσης καλλιεργεί μια αρμονική σύνδεση ανάμεσα στο μυαλό και στο σώμα. Οι ενδορφίνες — νευροπεπτίδια του κεντρικού νευρικού συστήματος — επάγονται από τη σωματική δραστηριότητα σε φυσικό περιβάλλον και συμβάλλουν στη ρύθμιση του πόνου και της διάθεσης.
• Η φύση έχει την ικανότητα να μας κρατά συγκεντρωμένους στην παρούσα στιγμή, να προάγει την ενσυνειδητότητα και να ενισχύει την ψυχική ανθεκτικότητα απέναντι στο στρες. Είτε ακούμε τα πουλιά να κελαηδούν, είτε νιώθουμε τη ζεστασιά του ήλιου στο δέρμα μας, είτε ακούμε το θρόισμα των φύλλων, αυτές οι αισθητηριακές εμπειρίες τραβούν τη προσοχή μας και έτσι βοηθούν στη μείωση του στρες.
• Είτε κάποιος περνά χρόνο με τα ζώα είτε κάνει μια βόλτα στη φύση μαθαίνει να εκτιμά τον κόσμο γύρω του. Η παρατήρηση της άγριας ζωής στο φυσικό της περιβάλλον μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο κάποιος βλέπει τα πράγματα.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Bratman et al. (2019). Nature and mental health: An ecosystem service perspective. Science Advances, 5(7), eaax0903. [link]
2. ↸2.Astell-Burt et al. (2019). Association of Urban Green Space With Mental Health and General Health Among Adults in Australia. JAMA Network Open, 2(7), e198209. [link]
3. ↸3.Brooks et al. (2018). The power of support from companion animals for people living with mental health problems: a systematic review and narrative synthesis. BMC Psychiatry, 18(1), 31. [link]
4. ↸4.Green and Blue Spaces and Mental Health (World Health Organization). [link]