Στίγμα και ψυχική υγεία

Στίγμα και Ψυχική Υγεία

Το στίγμα είναι ο αρνητικός τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουμε κάποιον επειδή έχει ένα συγκεκριμένο χαρακτηριστικό ή ιδιότητα (όπως το χρώμα του δέρματος, το πολιτιστικό υπόβαθρο, μια αναπηρία ή μια ψυχική νόσο). Όταν κάποιος σας συμπεριφέρεται με αρνητικό τρόπο επειδή έχετε κάποια ψυχική ασθένεια, αυτό είναι διάκριση.

Το στίγμα δημιουργείται όταν ένα άτομο χαρακτηρίζει ένα άλλο άνθρωπο από την ασθένειά του και όχι για το ποιος είναι πραγματικά ως άνθρωπος. Για παράδειγμα, μπορεί να υπάρχει η ταμπέλα «ψυχωτικός» ή «τρελός», αντί για «ένας άνθρωπος που πάσχει από σχιζοφρένεια», ή «ανορεξική» αντί για «μία κοπέλα που πάσχει από νευρική ανορεξία».

Για τους ανθρώπους με προβλήματα ψυχικής υγείας, το κοινωνικό στίγμα και οι διακρίσεις συνδέονται με επιδείνωση των προβλημάτων τους. Πολλές φορές οι άνθρωποι αποφεύγουν να ζητήσουν βοήθεια επειδή φοβούνται ότι θα στιγματιστούν ¹ S. Clement, et al. (2015). What is the impact of mental health-related stigma on help-seeking? A systematic review of quantitative and qualitative studies. Psychological Medicine, 45(1), 11–27. — ακόμη και στις μέρες μας, η διάκριση παραμένει έντονη σε όλες τις πτυχές της ζωής τους.

Μια από τις πιο καταστροφικές μορφές είναι το εσωτερικευμένο στίγμα, κατά το οποίο το άτομο υιοθετεί τα αρνητικά κοινωνικά στερεότυπα για τον εαυτό του. Πρόσφατες αναλύσεις δείχνουν ότι η εσωτερίκευση του στίγματος πλήττει σοβαρά την αυτοεκτίμηση και την ποιότητα ζωής. Για την αντιμετώπισή του, απαιτείται συχνά εξειδικευμένη ψυχοθεραπευτική παρέμβαση.

Οι βλαβερές συνέπειες του στίγματος

Κάποιες από τις επιδράσεις του στίγματος περιλαμβάνουν:

• Συναισθήματα ντροπής, αβοηθητότητας και απομόνωσης
• Απροθυμία να ζητήσει κάποιος θεραπεία ή βοήθεια
• Έλλειψη κατανόησης από την οικογένεια, τους φίλους ή τους γύρω
• Λιγότερες επαγγελματικές ευκαιρίες ή κοινωνικές σχέσεις
• Εκφοβισμό, σωματική βία ή παρενόχληση
• Αμφιβολίες για τον εαυτό, την πεποίθηση ότι ποτέ δεν θα ξεπεράσετε την ασθένειά σας ή δεν θα μπορείτε να επιτύχετε όσα θέλετε στη ζωή σας.

Τι είναι τα προβλήματα ψυχικής υγείας;

Ένα θέμα ψυχικής υγείας μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς, τα επίπεδα της ενέργειας ή τα συναισθήματα και να κάνει δύσκολο για κάποιον να ανταπεξέλθει στις υποχρεώσεις της καθημερινότητας. Σύμφωνα με έρευνες, τα ψυχικά νοσήματα είναι πολυπαραγοντικά: η αιτιολογία τους εμπλέκει γενετικούς παράγοντες, νευροχημικές και νευροδομικές ιδιαιτερότητες, τραυματικές εμπειρίες και παράγοντες σωματικής υγείας ² Hettema, J. M., et al. (2001). A review and meta-analysis of the genetic epidemiology of anxiety disorders. American Journal of Psychiatry, 158(10), 1568–1578.

Οι πιο συχνές ψυχικές διαταραχές

Οι πιο συχνές διαταραχές ψυχικής υγείας είναι οι διαταραχές άγχους και οι διαταραχές της διάθεσης.

Στις διαταραχές άγχους περιλαμβάνονται:

• Η διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD)
• Η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (OCD)
• Η διαταραχή πανικού (κρίσεις πανικού)
• Η διαταραχή γενικευμένου άγχους
• Οι ειδικές φοβίες

Στις διαταραχές της διάθεσης περιλαμβάνονται:

• Η κατάθλιψη
• Η διπολική διαταραχή

Περίπου εννέα στους δέκα ανθρώπους με προβλήματα ψυχικής υγείας έχουν δηλώσει ότι το στίγμα και οι διακρίσεις έχουν αρνητική επίδραση στη ζωή τους.

Γνωρίζουμε ότι οι άνθρωποι με προβλήματα ψυχικής υγείας έχουν λιγότερες πιθανότητες να:

• Βρουν δουλειά
• Διατηρήσουν μια μακροχρόνια σχέση
• Ζουν αξιοπρεπώς και να έχουν μια στέγη
• Έχουν κοινωνικές σχέσεις

Οι κοινωνικές προκαταλήψεις και τα στερεότυπα απέναντι στις ψυχικές νόσους ευθύνονται σε μεγάλο βαθμό για αυτές τις ανισότητες. Πολλοί άνθρωποι πιστεύουν ότι τα άτομα με ψυχικά νοσήματα είναι βίαια και επικίνδυνα, ενώ στην πραγματικότητα έχουν υψηλότερο κίνδυνο να βλάψουν τον εαυτό τους από ό,τι άλλους ανθρώπους.

Σύμφωνα με ερευνητικά δεδομένα, το στίγμα και οι διακρίσεις ενδέχεται να επιδεινώσουν τα προβλήματα ψυχικής υγείας κάποιου και να καθυστερήσουν ή να εμποδίσουν την αναζήτηση βοήθειας. Η κοινωνική απομόνωση, η έλλειψη στέγης, η ανεργία και η φτώχεια συνδέονται με τα ψυχικά νοσήματα. Έρευνες υποδηλώνουν ότι το στίγμα και οι διακρίσεις ενδέχεται να παγιδεύσουν τους ανθρώπους σε έναν φαύλο κύκλο που δυσχεραίνει την ανάρρωση.³ Thornicroft, G., et al. (2016). Evidence for effective interventions to reduce mental-health-related stigma and discrimination. The Lancet, 387(10023), 1123–1132.

Η κατάσταση επιδεινώνεται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, που συχνά συνδέουν τις ψυχικές ασθένειες με τη βία και τα εγκλήματα, ή παρουσιάζουν τους ανθρώπους με προβλήματα ψυχικής υγείας ως αναπήρους που δεν μπορούν να ζήσουν μια ικανοποιητική ζωή. Αυτό όμως απέχει πολύ από την πραγματικότητα. Διεθνώς, οργανισμοί όπως ο ΠΟΥ και η Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία υποστηρίζουν καμπάνιες ευαισθητοποίησης για την αλλαγή στάσεων απέναντι στα ψυχικά νοσήματα.

Τι μπορούμε να κάνουμε απέναντι στο στίγμα;

1. Μιλήστε ανοιχτά για τα θέματα ψυχικής υγείας

Στην κλινική μου πρακτική, παρατηρώ συχνά πως όταν οι θεραπευόμενοι κάνουν το πρώτο βήμα να μιλήσουν ανοιχτά στο ασφαλές πλαίσιο της ψυχοθεραπείας, το φορτίο του κοινωνικού στίγματος αρχίζει αμέσως να ελαφραίνει.

Το πρώτο βήμα για την αντιμετώπιση του στίγματος είναι να αρχίσετε να μιλάτε ανοιχτά για όσα βιώνετε. Με αυτό τον τρόπο θα αρχίσει να γίνεται ένας ανοιχτός διάλογος και θα μπορέσουν να βοηθηθούν οι άνθρωποι που το έχουν ανάγκη.

2. Εκπαιδεύστε τον εαυτό σας και τους άλλους

Μην χάνετε την ευκαιρία να ενημερώσετε ανθρώπους που νοιάζονται για εσάς και να μοιραστείτε την προσωπική σας εμπειρία με τα θέματα ψυχικής υγείας. Ανεξαρτήτως της προσωπικής σας εμπειρίας, αν γίνεστε μάρτυρες υποτιμητικών σχολίων, προσπαθήστε ευγενικά να τα αντικρούσετε, καθώς αυτό συμβάλλει στη μείωση του στίγματος.

3. Ενθαρρύνετε την ισότητα ανάμεσα στην σωματική και στην ψυχική υγεία

Όταν οι άνθρωποι κατανοήσουν τα αληθινά δεδομένα για τα θέματα ψυχικής υγείας, ότι είναι πραγματικά νοσήματα, τότε θα αρχίζουν να σκέφτονται διπλά πριν μιλήσουν. Κανείς δεν θα έκανε άσχημα σχόλια για κάποιον που έχει για παράδειγμα διαβήτη ή καρκίνο και το ίδιο πρέπει να ισχύει και για τα θέματα ψυχικής υγείας.

4. Ξεπεράστε την ντροπή

Ένα σημαντικό βήμα είναι να επιτρέψετε στον εαυτό σας να απαλλαγεί σταδιακά από το αίσθημα ντροπής, με τη βοήθεια, αν χρειάζεται, ενός ψυχοθεραπευτή. Ως ψυχίατρος-ψυχοθεραπευτής, τονίζω πάντα πως η αναζήτηση βοήθειας δεν είναι ένδειξη αδυναμίας, αλλά πράξη θάρρους και το πιο καθοριστικό βήμα για τη διαχείριση της νόσου.

Ο κάθε άνθρωπος είναι μοναδικός και έχει τη δική του ιστορία. Μην στιγματίζετε εσείς οι ίδιοι τον εαυτό σας. Μην κρύβεστε από τον κόσμο. Μην απομακρύνεστε από τους φίλους και την οικογένειά σας. Μπορείτε να γίνετε ενεργό μέλος της κοινότητάς σας και να δείξετε ότι οι άνθρωποι μπορούν να έχουν μια ουσιαστική ζωή παρά την μάχη που δίνουν για την ψυχική τους υγεία.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.S. Clement, et al. (2015). What is the impact of mental health-related stigma on help-seeking? A systematic review of quantitative and qualitative studies. Psychological Medicine, 45(1), 11–27. [link]
2. ↸2.Hettema, J. M., et al. (2001). A review and meta-analysis of the genetic epidemiology of anxiety disorders. American Journal of Psychiatry, 158(10), 1568–1578. [link]
3. ↸3.Thornicroft, G., et al. (2016). Evidence for effective interventions to reduce mental-health-related stigma and discrimination. The Lancet, 387(10023), 1123–1132. [link]
4. ↸4.WHO Regional Office for Europe. (2024). How the media can combat mental health stigma and discrimination. World Health Organization. [link]