Αλεξιθυμία: συμπτώματα, αιτίες και αντιμετώπιση

Αλεξιθυμία

Η αλεξιθυμία είναι ένα χαρακτηριστικό της προσωπικότητας και χαρακτηρίζεται από την αδυναμία αναγνώρισης και περιγραφής των συναισθημάτων.

Τα άτομα με αλεξιθυμία, τυπικά δεν μπορούν να περιγράψουν τα συναισθήματα τα δικά τους και των άλλων και έχουν μεγάλη δυσκολία στην κοινωνική αλληλεπίδραση.

Η συναισθηματική έκφραση γενικά φαίνεται αμήχανη ή ακόμα τελείως άσχετη, επηρεάζοντας τις ανθρώπινες σχέσεις.

Κατά συνέπεια, βιώνουν λιγότερα θετικά συναισθήματα και ικανοποίηση από τη ζωή.

Αυτό που κάνει την αλεξιθυμία ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι ότι δεν θεωρείται μια αυτόνομη ψυχική διαταραχή, αλλά ένα χαρακτηριστικό της προσωπικότητας ή ένα υποκλινικό φαινόμενο.

Εκτιμάται ότι μπορεί να εμφανίζεται σε ένα μέρος του γενικού πληθυσμού και παρατηρείται συχνότερα σε άτομα με διαταραχή του φάσματος του αυτισμού ¹ Kinnaird, E. et al. (2019). Investigating alexithymia in autism: A systematic review and meta-analysis. European Psychiatry, 55, 80–89. και ορισμένες ψυχιατρικές διαταραχές,³ Xiao, Y. et al. (2024). The prevalence of alexithymia in schizophrenia: A systematic review and meta-analysis. Asian Journal of Psychiatry, 102, 104280. όπως οι σωματόμορφες διαταραχές.

Συμπτώματα αλεξιθυμίας

Τα σημάδια και τα συμπτώματα της αλεξιθυμίας περιλαμβάνουν:

• Δυσκολία στην αναγνώριση συναισθημάτων.
• Δυσκολία στο διαχωρισμό ανάμεσα στα συναισθήματα και στις σωματικές αισθήσεις που τα συνοδεύουν.
• Μειωμένη ικανότητα επικοινωνίας με τους άλλους για τα συναισθήματα.
• Δυσκολία στην αναγνώριση και στην αντίδραση στα συναισθήματα των άλλων (π.χ. τόνος φωνής, εκφράσεις προσώπου).
• Πιο λογικός και άκαμπτος τρόπος σκέψης που δεν λαμβάνει επαρκώς υπόψη τα συναισθήματα.
• Φτωχότερες δεξιότητες επικοινωνίας όταν υπάρχει άγχος.
• Λιγότερο αλτρουιστικές συμπεριφορές συγκριτικά με άλλους.
• Συμπεριφορά πιο άκαμπτη ή απόμακρη και μειωμένη αίσθηση του χιούμορ.
• Μικρότερη ικανοποίηση από τη ζωή.

Τα άτομα με αλεξιθυμία μπορεί να δυσκολεύονται να διακρίνουν μεταξύ των συναισθημάτων τους και των σωματικών αισθήσεων που οφείλονται σε κάποια συναισθηματική διέγερση.

Τα άτομα με αλεξιθυμία σωματοποιούν τα συναισθήματα πιο συχνά, βιώνοντας συμπτώματα όπως χρόνιο πόνο ή πεπτικά προβλήματα ως σωματικές εκδηλώσεις των μη αναγνωρισμένων δυσφορικών συναισθημάτων. Στην κλινική πράξη, συχνά παρατηρούμε ότι οι θεραπευόμενοι περιγράφουν τα συναισθήματά τους ως σωματικές ενοχλήσεις. Για παράδειγμα, αντί να πουν «νιώθω άγχος», μπορεί να αναφέρουν «βάρος στο στήθος» ή «κόμπο στο στομάχι», οδηγώντας συχνά σε πολλαπλές ιατρικές εξετάσεις χωρίς παθολογικά ευρήματα.

Η έρευνα δείχνει ότι τα άτομα με αλεξιθυμία συχνά έχουν φυσιολογικά επίπεδα ενσυναίσθησης νοητικά, αλλά μπορεί να μην έχουν συναισθηματική ενσυναίσθηση, δηλαδή την κατανόηση και τον συντονισμό με τα συναισθήματα ενός άλλου ατόμου.

Είναι δύσκολο κάποιος να κατανοήσει ποιος είναι πραγματικά και τι νιώθει ο ίδιος.

Αλεξιθυμία και κοινωνικές επιπτώσεις

Η αλεξιθυμία συνήθως έχει βαθιές επιπτώσεις στην κοινωνική ζωή ενός ανθρώπου.

Τα άτομα με αλεξιθυμία συχνά παλεύουν με την ενσυναίσθηση, την αναγνώριση συναισθημάτων και τις κοινωνικές δεξιότητες, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε προβλήματα στις προσωπικές σχέσεις.

Είναι ενδιαφέρον ότι η αλεξιθυμία δεν είναι συνώνυμη με την απουσία συναισθήματος: τα άτομα αισθάνονται συναισθήματα, αλλά δυσκολεύονται πολύ να τα αναγνωρίσουν και να τα διατυπώσουν.

Αιτίες

Η αλεξιθυμία συνδέεται συχνά με ψυχιατρικές και νευροαναπτυξιακές δυσκολίες, συμπεριλαμβανομένης της κατάθλιψης, του άγχους και της διαταραχής του φάσματος του αυτισμού,² Kun, B. et al. (2023). Differences in the associations between psychoactive substance use and alexithymia: A series of meta-analyses. Clinical Psychology Review, 103, 102297. και σχετίζεται επίσης με ιστορικό παιδικής κακοποίησης ή άλλου ψυχικού τραύματος.

Είναι σημαντικό να διακρίνουμε την πρωτογενή αλεξιθυμία (που αποτελεί σταθερό χαρακτηριστικό της προσωπικότητας) από τη δευτερογενή αλεξιθυμία. Η δεύτερη εμφανίζεται συχνά ως αμυντικός μηχανισμός απέναντι σε σοβαρό ψυχικό τραύμα ή χρόνια ασθένεια, όπου το άτομο "αποσυνδέεται" από τα συναισθήματά του για να αντέξει τον ψυχικό πόνο.

Η αλεξιθυμία μπορεί να είναι πιο συχνή σε άτομα με χρόνιο στρες, ψυχιατρικές παθήσεις, ακόμα και σε άτομα με καθιστική ζωή ή έλλειψη σωματικής δραστηριότητας.

Δεν υπάρχει ακριβής αιτία για την αλεξιθυμία.

Μερικές μελέτες δείχνουν ότι μπορεί να σχετίζεται με:

• Γενετικούς παράγοντες: μελέτες σε δίδυμα υποστηρίζουν ότι υπάρχει και γενετική συμβολή.
• Περιβαλλοντικούς παράγοντες: τραύματα παιδικής ηλικίας, παρουσία ψυχικών ή σωματικών δυσκολιών ή κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες.
• Νευροβιολογικούς παράγοντες: νευρολογικές μελέτες έχουν συνδέσει την αλεξιθυμία με διαφορές στη δομή και λειτουργία περιοχών που σχετίζονται με τη συναισθηματική επίγνωση και την κοινωνική νόηση (π.χ. πρόσθια νησίδα, πρόσθιος φλοιός του προσαγωγίου).

Παράγοντες κινδύνου που έχουν συσχετιστεί με την εμφάνιση αλεξιθυμίας είναι:

• Το φύλο.
• Η προχωρημένη ηλικία.
• Το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο.
• Το χαμηλό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο.
• Τα χαμηλότερα επίπεδα συναισθηματικής νοημοσύνης.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Kinnaird, E. et al. (2019). Investigating alexithymia in autism: A systematic review and meta-analysis. European Psychiatry, 55, 80–89. [link]
2. ↸2.Kun, B. et al. (2023). Differences in the associations between psychoactive substance use and alexithymia: A series of meta-analyses. Clinical Psychology Review, 103, 102297. [link]
3. ↸3.Xiao, Y. et al. (2024). The prevalence of alexithymia in schizophrenia: A systematic review and meta-analysis. Asian Journal of Psychiatry, 102, 104280. [link]