Η αχαριστία των ανθρώπων
Όταν δεν λέτε “ευχαριστώ” σε ανθρώπους που σας έχουν βοηθήσει, αυτό είναι ένα σημάδι αχαριστίας. Φυσικά, δεν είναι όλοι οι άνθρωποι αχάριστοι.
Όλοι μας έχουμε βιώσει σε ένα βαθμό την αχαριστία των ανθρώπων. Συχνά αυτό μας πληγώνει όταν το θυμόμαστε. Αλλά για την ηρεμία του μυαλού μας είναι πολύ σημαντικό να κατανοήσουμε τι είναι αχαριστία. 3
Τι είναι η αχαριστία;
Ως ψυχίατρος και ψυχοθεραπευτής, παρατηρώ συχνά στην κλινική μου πράξη ότι αυτό που συνήθως ονομάζουμε «αχαριστία», κρύβει βαθύτερους ψυχικούς μηχανισμούς. Η κατανόηση αυτών των δυναμικών αποτελεί το πρώτο ουσιαστικό βήμα για να προστατεύσουμε την ψυχική μας ηρεμία, χωρίς απαραίτητα να καταφεύγουμε σε επικρίσεις.
Τα μικρά παιδιά φυσιολογικά δεν έχουν την αίσθηση της ευγνωμοσύνης. Θεωρούν δεδομένα όλα όσα έχουν, το φαγητό, τα ρούχα, τα παιχνίδια, την αγάπη. Εξαιτίας αυτού πολλοί γονείς αναρωτιούνται αν κακομαθαίνουν τα παιδιά τους. Τα παιδιά συχνά παρακινούνται να πούνε ευχαριστώ, χωρίς να το εννοούν.
Η αδυναμία τους να νιώσουνε ευγνωμοσύνη οφείλεται στη φύση της παιδικής συνείδησης. Τα μικρά παιδιά θεωρούν δεδομένο το “καλό” που λαμβάνουν, επειδή είναι εγωκεντρικά και τείνουν να πιστεύουν ότι είναι αναμενόμενο. Την ίδια στιγμή, τα μικρά παιδιά γρήγορα νιώθουν ότι η άρνηση ή η στέρηση πραγμάτων, είναι άδικα εναντίον τους. Αυτό συμβαίνει λόγω του μη αναπτυγμένου μυαλού των παιδιών.
Οι ενήλικες που είναι αχάριστοι διατηρούν αυτήν την παιδιάστικη νοοτροπία. Ορισμένες συναισθηματικές δυσκολίες στην ενήλικη ζωή μπορεί να συνδέονται με πρώιμες εμπειρίες, με τον τρόπο επεξεργασίας τους και με τα μοτίβα σχέσεων που αναπτύσσονται με την πάροδο του χρόνου.1
Η αχαριστία είναι η αδυναμία ή η απροθυμία ενός ανθρώπου να είναι γενναιόδωρος με λέξεις και συναισθήματα. Αρκετοί άνθρωποι έχουν εσωτερικές συγκρούσεις και αμφιθυμία για πολλά πράγματα. Νιώθουν, για παράδειγμα, ότι θα έπρεπε να είναι ευγνώμονες στους γονείς τους για όλα όσα έκαναν για να τους μεγαλώσουν. Αλλά μπορεί να έχουν ανάμεικτα συναισθήματα για το αν κατάφεραν να το κάνουν σωστά.
Με ποιους τρόπους εκδηλώνεται η αχαριστία;
Υπάρχουν πολλοί τρόποι που δείχνουν αχαριστία, και συχνά είναι ασυνείδητοι. Πολλοί άνθρωποι νιώθουν ότι δεν μπορούν να είναι χαρούμενοι εκτός και αν έχουν περισσότερα χρήματα. Δεν νιώθουν ποτέ ότι έχουν αρκετά. Είναι αχάριστοι προς τους δασκάλους, τους αστυνομικούς και τους γιατρούς. Δεν περνά ποτέ από το μυαλό τους η καλοσύνη των κοντινών τους ανθρώπων.
Ορισμένοι ενήλικες μπορεί να παραμένουν σε σχέσεις έντονης συναισθηματικής ή πρακτικής εξάρτησης και να βιώνουν απογοήτευση, θυμό ή αμφιθυμία απέναντι στα πρόσωπα από τα οποία λαμβάνουν στήριξη. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα “αχαριστία” ως σταθερό χαρακτηριστικό, αλλά μπορεί να σχετίζεται με άλυτες συγκρούσεις, δυσκολίες προσκόλλησης ή επώδυνες εμπειρίες.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, άτομα με ιστορικό παραμέλησης, απόρριψης ή ανασφάλειας μπορεί να δυσκολεύονται να εμπιστευτούν τη φροντίδα των άλλων ή να τη βιώσουν ως ασφαλή. Η κατανόηση τέτοιων μοτίβων χρειάζεται προσεκτική, εξατομικευμένη προσέγγιση και όχι γενικεύσεις.
Ψυχικά τραύματα και αχαριστία
Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι ακόμη και με αξιοπρεπείς γονείς, τα παιδιά μπορεί να βιώνουν την απόρριψη, τον έλεγχο και την άρνηση μέσω της υποκειμενικής τους άποψης για τη δυναμική της οικογένειας.
Στο πλαίσιο της ψυχοθεραπείας, διαπιστώνουμε συχνά πως η αδυναμία ενός ατόμου να νιώσει ή να εκφράσει ευγνωμοσύνη αναδεικνύεται πολλές φορές ως ένας προστατευτικός μανδύας απέναντι στον φόβο της απόρριψης.
Πολλοί άνθρωποι έχουν βιώσει δύσκολες εμπειρίες στην παιδική ηλικία ή ελλείψεις στη φροντίδα, και στην ενηλικίωση συχνά χρειάζεται να επεξεργαστούν τις επώδυνες αναμνήσεις τους ώστε αυτές να μην καθορίζουν τη ζωή τους. Είναι ανάγκη να κατανοήσουν τις εσωτερικές διαδικασίες με τις οποίες διατηρούν τις παλιές πληγές.
Άτομα με μοτίβα συναισθηματικής εξάρτησης μπορεί να βιώνουν έντονη ψυχική δυσφορία και να δυσκολεύονται να διαχειριστούν ορισμένες προκλήσεις χωρίς κατάλληλη υποστήριξη. Αν και αφορά μια μικρή μειοψηφία, το πρόβλημα της αχαριστίας είναι διαδεδομένο, και όλοι κατά καιρούς μπορούμε να το νιώσουμε.
Μερικοί άνθρωποι μπορεί να δυσκολεύονται να εκφράσουν ευγνωμοσύνη, επειδή η εξάρτηση από τους άλλους τους προκαλεί δυσφορία, ντροπή ή αίσθημα ευαλωτότητας. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η αποστασιοποίηση ή η αμυντική στάση μπορεί να λειτουργεί ως τρόπος ψυχικής προστασίας, χωρίς αυτό να εξηγεί κάθε περίπτωση.
Οι άνθρωποι συχνά νιώθουν ευγνωμοσύνη ως ένα τρόπο επικοινωνίας με μια ανώτερη δύναμη, ενώ την ίδια στιγμή είναι απρόθυμοι να εκφράσουν την ευγνωμοσύνη τους σε έναν άλλο άνθρωπο. Χρησιμοποιούν τη θρησκεία για να δικαιολογήσουν τον εαυτό τους, αλλά δεν μπορούν πάντα να ξεπεράσουν τον εγωκεντρισμό τους και να αναγνωρίσουν την εξάρτηση τους από την καλή θέληση των άλλων ανθρώπων.
Πολλές θρησκείες θεωρούν την αχαριστία αμαρτία. Αυτό γίνεται αντιληπτό με αυτόν τον τρόπο επειδή πολλοί άνθρωποι αναγνωρίζουν την αξία των άλλων.
Το αίσθημα της αχαριστίας είναι αρκετά επώδυνο αλλά δεν είναι ανάγκη να το πάρετε προσωπικά. Η επώδυνη αντίδραση σημαίνει ότι νιώθουμε ότι δεν έχουμε αξία. Κάνουμε την ασυνείδητη επιλογή να μας δημιουργεί αρνητική εντύπωση, ακόμη και αν δεν είναι αλήθεια.
Πως να διαχειριστείτε τις συμπεριφορές αχαριστίας
Σίγουρα θα έχετε έρθει αντιμέτωποι με αχάριστους ανθρώπους. Αλλά μπορείτε να κάνετε κάποια πράγματα για να διαχειριστείτε την αχαριστία.
Οι παρακάτω ιδέες αφορούν γενική αυτοφροντίδα και δεν αποτελούν θεραπεία ή εξατομικευμένη κλινική σύσταση.
- Προσαρμόστε τις προσδοκίες σας. Αναγνωρίστε ότι δεν εκφράζουν όλοι οι άνθρωποι την ευγνωμοσύνη τους με τον ίδιο τρόπο. Αν προσαρμόσετε τις προσδοκίες σας, είναι πιθανό να διαχειριστείτε καλύτερα την απογοήτευση. Οι άνθρωποι που δείχνουν την εκτίμηση και την ευγνωμοσύνη τους είναι ευλογία. Όταν οι άλλοι θεωρούν την ευγένεια σας δεδομένη μπορείτε να το ξεπεράσετε και να διατηρήσετε τη θετική σας στάση.
- Εστιάστε στις προθέσεις σας. Μην ψάχνετε την επιβεβαίωση. Επικεντρωθείτε στις προθέσεις σας και στην χαρά που νιώθετε όταν βοηθάτε τους άλλους. Η αντίδραση τους δεν έχει καμία σημασία. Αν κάνετε το σωστό πράγμα για τους σωστούς λόγους, η αχαριστία δεν θα αλλάξει το καλό που έχετε κάνει. Μην αφήνετε την αχαριστία κάποιου να σας κλέβει τη χαρά.
- Αναγνωρίστε την αξία σας. Υπενθυμίστε στον εαυτό σας την αξία σας, ακόμη και αν οι άλλοι δεν την αναγνωρίζουν. Όταν δίνετε δεν πρέπει να περιμένετε τίποτα πίσω ως ανταμοιβή, ούτε ένα ευχαριστώ, αν και είναι πολύ όμορφο. Αν κάνετε κάτι με την προσδοκία ότι θα πάρετε κάτι ως ανταμοιβή, τότε ίσως να μην προσφέρετε πραγματικά.
- Επικοινωνήστε. Αν η αχαριστία γίνει ένα μοτίβο σε μια σχέση, σκεφτείτε να εκφράσετε ήρεμα πως νιώθετε. Συζητήστε πως μπορείτε να βελτιώσετε την επικοινωνία. Το κλειδί σε αυτό είναι η ηρεμία, χωρίς σαρκασμό και αιχμηρά σχόλια.
- Θέστε τα όρια σας. Αν η αχαριστία είναι τοξική ή κακοποιητική, ίσως να είναι ανάγκη να αξιολογήσετε ξανά τη σχέση σας. Θέστε τα όρια σας για να φροντίσετε τη συναισθηματική σας ασφάλεια και ευημερία. Αργά ή γρήγορα όλοι συνειδητοποιούμε ότι ως εδώ και μη παρέκει. Όλοι χρειαζόμαστε μια επιβεβαίωση όταν κάνουμε κάτι για τους άλλους, αυτό δεν μας κάνει αδύναμους, μας κάνει ανθρώπους.
- Γράψτε σε ένα ημερολόγιο ευγνωμοσύνης. Μπορείτε να καλλιεργήσετε την ευγνωμοσύνη με ένα ημερολόγιο στο οποίο θα γράφετε τα πράγματα για τα οποία νιώθετε ευγνωμοσύνη. Αυτό μπορεί να σας βοηθήσει να μείνετε συγκεντρωμένοι στις θετικές πτυχές της ζωής σας. Επειδή κάποιος είναι αχάριστος για όσα κάνετε για αυτόν, αυτό δεν σημαίνει ότι εσείς δεν θα νιώθετε ευγνωμοσύνη για όσα δίνετε.
Μην ξεχνάτε ποτέ ότι η αχαριστία αφορά τους άλλους και όχι εσάς. Δεν είναι κάτι που μπορεί να επηρεάσει την αξία σας.
Μπορείτε να νιώσετε ευγνωμοσύνη
Όταν η δυσκολία στην έκφραση ευγνωμοσύνης συνδέεται με βαθύτερες σχέσεις, τραυματικές εμπειρίες ή επίμονη συναισθηματική δυσφορία, μπορεί να είναι χρήσιμη η διερεύνηση αυτών των θεμάτων με έναν κατάλληλα καταρτισμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Η ευγνωμοσύνη είναι αυτή που μας κρατά σε επαφή με το καλό και μας υπενθυμίζει την αίσθηση της αξίας μας.2
Η ψυχοθεραπεία μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να βοηθήσει ένα άτομο να επεξεργαστεί εμπειρίες και να ενισχύσει την επίγνωση των θετικών στοιχείων της ζωής του, μέσα από εξατομικευμένη υποστήριξη.
Βιβλιογραφία
- 1.Copeland, W. E., et al. (2018). Childhood Trauma Exposure and Adult Psychiatric Disorders and Functional Outcomes. JAMA Network Open. [link]
- 2.Wood, A. M., et al. (2010). Gratitude and Well-Being: A Review and Theoretical Integration. Clinical Psychology Review, 30(7), 890–905. [link]
- 3.American Psychiatric Association. Practicing Gratitude to Boost Mental Well-being. [link]