Σε πόσο καιρό δρουν τα αντικαταθλιπτικά

Σε πόσο καιρό δρουν τα αντικαταθλιπτικά

Τα αντικαταθλιπτικά είναι πολύ αποτελεσματικά, αλλά είναι πολύ σημαντικό να κατανοήσουμε ότι χρειάζεται καιρός για να δράσουν, δεν δρουν άμεσα. Οι περισσότεροι ασθενείς βλέπουν τα πρώτα ευεργετικά αποτελέσματα μετά από κάποιο χρόνο συνεχόμενης θεραπείας, συνήθως 2-4 εβδομάδες.⁴ National Institute for Health and Care Excellence. (2022). Depression in adults: treatment and management [NG222]. Η καθυστέρηση αυτή αποδίδεται σε πολύπλοκους νευροβιολογικούς μηχανισμούς προσαρμογής και νευροπλαστικότητας.¹ Krystal, J. H., et al. (2023). Ketamine and the neurobiology of depression: Toward next-generation rapid-acting antidepressant treatments. Proceedings of the National Academy of Sciences, 120(49).

Χρειάζεται χρόνος για να δράσουν

Οποιαδήποτε και αν είναι η πραγματική αιτία για την κατάθλιψη, συνοδεύεται από μια υποκείμενη βιοχημική διαταραχή, όπως τη μείωση στα επίπεδα των νευροδιαβιβαστών στον εγκέφαλο. Ο εγκέφαλος ελέγχει τις σκέψεις, τα συναισθήματά μας και τις συμπεριφορές μας. Αυτές οι λειτουργίες ελέγχονται από χημικά μόρια που αποκαλούνται νευροδιαβιβαστές (όπως η σεροτονίνη και η ντοπαμίνη), και τα οποία βοηθούν τα νευρικά κύτταρα (νευρώνες) να επικοινωνήσουν μεταξύ τους, ελέγχοντας την σκέψη, τη μνήμη, τα συναισθήματα, και πολλές ακόμη λειτουργίες.

Τα αντικαταθλιπτικά χρειάζονται χρόνο λοιπόν για να επηρεάσουν τα επίπεδα των νευροδιαβιβαστών, και μέσω της νευροπλαστικότητας του εγκεφάλου να πετύχουν τα παρακάτω σε βιοχημικό επίπεδο, οδηγώντας στη θεραπεία της κατάθλιψης:

• Απευαισθητοποίηση υποδοχέων (Downregulation): η σταδιακή ρύθμιση της ευαισθησίας των νευρωνικών υποδοχέων, ώστε να αξιοποιούνται αποτελεσματικά τα αυξημένα επίπεδα νευροδιαβιβαστών.
• Παραγωγή BDNF: ενεργοποίηση ενδοκυττάριων μηχανισμών για την παραγωγή του Νευροτροφικού Παράγοντα (BDNF), ο οποίος είναι απαραίτητος για την επιβίωση των νευρώνων.
• Συναπτική αναδόμηση: δημιουργία νέων συνάψεων (συναπτογένεση) και την αποκατάσταση της λειτουργικότητας των νευρωνικών δικτύων, ιδιαίτερα σε περιοχές όπως ο ιππόκαμπος.

Όπως φαίνεται στο παραπάνω γράφημα σχετικά με το χρόνο δράσης των αντικαταθλιπτικών, τα περισσότερα αντικαταθλιπτικά χρειάζονται από 2 έως 4 εβδομάδες πριν αρχίσετε να παρατηρείτε τα αρχικά αποτελέσματα, αν και αυτές οι πρώιμες αλλαγές είναι συχνά ανεπαίσθητες, όπως βελτιωμένος ύπνος ή όρεξη για φαγητό.² Uher, R., et al. (2011). Early and Delayed Onset of Response to Antidepressants in Individual Trajectories of Change During Treatment of Major Depression. The Journal of Clinical Psychiatry, 72(11), 1478–1484.

Το πλήρες θεραπευτικό αποτέλεσμα -που σημαίνει σημαντική ανακούφιση από τα συμπτώματα κατάθλιψης- συνήθως διαρκεί 4 έως 6 εβδομάδες και σε ορισμένους ασθενείς έως και 12 εβδομάδες για την πλήρη ύφεση σε.³ Tylee, A., & Walters, P. (2007). Onset of action of antidepressants. BMJ, 334(7600), 911–912.

Ο χρόνος που χρειάζεται ποικίλλει ανάλογα με τον ασθενή και παράγοντες όπως:

• ο τύπος της κατάθλιψης και
• η βαρύτητα της κατάθλιψης,
• το αντικαταθλιπτικό που χρησιμοποιείται.

Πιο συχνά όμως, αν πρόκειται για το πρώτο καταθλιπτικό επεισόδιο στη ζωή σε ενήλικες και δεν υπάρχει σημαντικό αποτέλεσμα σε 6-8 εβδομάδες με το αντικαταθλιπτικό που παίρνετε, τότε μάλλον θα πρέπει να επιλεγεί πιο προσεκτικά ένα άλλο, καλύτερο αντικαταθλιπτικό για εσάς.

Κλινικές ενδείξεις πέραν της κατάθλιψης

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η φαρμακολογική δράση των αντικαταθλιπτικών δεν περιορίζεται αποκλειστικά στη μείζονα κατάθλιψη. Λόγω των κοινών νευροβιολογικών μονοπατιών, χρησιμοποιούνται ευρέως ως θεραπεία πρώτης γραμμής σε ποικίλες διαταραχές:

• Αγχώδεις διαταραχές: οι αναστολείς SSRI αποτελούν τη βάση της φαρμακευτικής αντιμετώπισης για τις Διαταραχές Άγχους και την Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (OCD), καθώς η δυσλειτουργία της σεροτονίνης αποτελεί κοινό αιτιολογικό υπόβαθρο.
• Διαχείριση χρόνιου πόνου: τα τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά (TCA) και ορισμένα SNRIs (όπως η ντουλοξετίνη) εμφανίζουν ισχυρή αναλγητική δράση, ανεξάρτητη της αντικαταθλιπτικής. Χρησιμοποιούνται κατά κόρον σε νευροπαθητικό πόνο και σύνδρομα κεντρικής ευαισθητοποίησης, όπως η ινομυαλγία.

Παρόλο που τα νεότερα σκευάσματα προτιμώνται λόγω ασφάλειας, τα παλαιότερα φάρμακα (Τρικυκλικά) παραμένουν αναντικατάστατα για ανθεκτικές περιπτώσεις όπου η σύγχρονη φαρμακολογία δεν επαρκεί.

Σε πόσο καιρό εμφανίζονται παρενέργειες

Τα νεότερα αντικαταθλιπτικά έχουν το πλεονέκτημα λιγότερων παρενεργειών συγκριτικά με τα παλιότερα αντικαταθλιπτικά.

Σε αρκετούς ασθενείς, οι παρενέργειες των αντικαταθλιπτικών μπορεί να εμφανιστούν πριν από τα οφέλη, αλλά είναι ήπιες και παρέρχονται μετά από λίγες ημέρες ή εβδομάδες. Τις πρώτες ημέρες μπορεί να εμφανιστούν κάποιες γαστρεντερικές διαταραχές, ενώ πιο μακροπρόθεσμα μπορεί να οδηγήσουν σε αύξηση του βάρους και σεξουαλικές παρενέργειες.

Θα πρέπει να τονίσουμε σε αυτό το σημείο πως δεν είναι απαραίτητο να εμφανιστούν παρενέργειες, και στατιστικώς δεν εμφανίζουν όλοι οι ασθενείς παρενέργειες.  Διαφορετικά αντικαταθλιπτικά μπορεί να έχουν διαφορετικές παρενέργειες σε κάθε ασθενή. Η συζήτηση των παρενεργειών με το ψυχίατρό σας θα σας βοηθήσει να κατανοήσετε καλύτερα τι συμβαίνει και πως μπορείτε να το διαχειριστείτε: για παράδειγμα να αλλάξετε την ώρα που παίρνετε τα αντικαταθλιπτικά, σε περίπτωση υπνηλίας.

Προειδοποίηση ασφαλείας

Σύμφωνα με διεθνείς οδηγίες (FDA και EMA) κατά τις πρώτες 2-4 εβδομάδες της θεραπείας, απαιτείται προσοχή σε εφήβους και νεαρούς ενήλικες (έως 25 ετών).⁷ U.S. Food and Drug Administration. (2018). Suicidality in Children and Adolescents Being Treated With Antidepressant Medications. Σε σπάνιες περιπτώσεις, η φαρμακευτική αγωγή μπορεί να προκαλέσει αύξηση του αυτοκτονικού ιδεασμού ή παράδοξη διέγερση πριν την έναρξη της θεραπευτικής δράσης. Εάν παρατηρήσετε απότομη αλλαγή στη συμπεριφορά, επικοινωνήστε άμεσα με τον ψυχίατρό σας ή γραμμές βοήθειας.

Αντικαταθλιπτικά: κατηγορίες και μηχανισμός δράσης

Τα αντικαταθλιπτικά χωρίζονται σε διάφορες κατηγορίες αναλόγως το μηχανισμό δράσης τους. Όμως, όλα τα αντικαταθλιπτικά αυξάνουν τη συγκέντρωση των νευροδιαβιβαστών στον εγκέφαλο και χρειάζονται χρόνο για να δράσουν, αρκετές εβδομάδες.

SSRI

Είναι τα αντικαταθλιπτικά που χρησιμοποιούνται πιο συχνά (οι επιλεκτικοί αναστολείς της επαναπρόσληψης της σεροτονίνης). Περιλαμβάνει γνωστά φάρμακα όπως:

• το Seroxat (παροξετίνη),
• το Seropram (σιταλοπράμη),
• το Cipralex (εσιταλοπράμη),
• τα Zoloft και Ladose, κα.

Η κύρια δράση των SSRIs είναι να αυξάνουν τη συγκέντρωση της σεροτονίνης μεταξύ των νευρώνων. Αν ένα αντικαταθλιπτικό αυξάνει τη συγκέντρωση της σεροτονίνης, οι πιθανές παρενέργειες περιλαμβάνουν ναυτία, αλλαγές στην όρεξη και σεξουαλική δυσλειτουργία.

SNRI

Η βενλαφαξίνη (Efexor) και η ντουλοξετίνη (Cymbalta) είναι επιλεκτικοί αναστολείς της επαναπρόσληψης της σεροτονίνης και της νορεπινεφρίνης, και αυξάνουν τη συγκέντρωση της σεροτονίνης και της νορεπινεφρίνης. Σε υψηλές δόσεις η βενλαφαξίνη επίσης αυξάνει τη συγκέντρωση της ντοπαμίνης.

Βουπροπιόνη

Η βουπροπιόνη (Wellbutrin) είναι ένα αντικαταθλιπτικό που δεν αυξάνει τη συγκέντρωση της σεροτονίνης, αλλά αυξάνει τα επίπεδα της νορεπινεφρίνης και της ντοπαμίνης. Σε γενικές γραμμές, χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να δράσει συγκριτικά με τα άλλα αντικαταθλιπτικά. Τονίζουμε πως αντενδείκνυται αυστηρά σε άτομα με ιστορικό επιληψίας ή διατροφικών διαταραχών (βουλιμία/ανορεξία).

Μιρταζαπίνη

Το αντικαταθλιπτικό μιρταζαπίνη (Remeron) ενισχύει τη νευρομεταβίβαση αυξάνοντας τη συγκέντρωση της σεροτονίνης και της νορεπινεφρίνης. Σε αντίθεση με τους SSRIs, η μιρταζαπίνη μπλοκάρει συγκεκριμένους υποδοχείς της σεροτονίνης, μειώνοντας τις πιθανές παρενέργειες όπως η σεξουαλική δυσλειτουργία και η ναυτία.⁶ Cipriani, A., et al. (2018). Comparative efficacy and acceptability of 21 antidepressant drugs for the acute treatment of adults with major depressive disorder: a systematic review and network meta-analysis. The Lancet, 391(10128), 1357–1366.

Κεταμίνη και Εσκεταμίνη

Η κεταμίνη και η εσκεταμίνη είναι ψυχεδελικά φάρμακα. Το Spravato (esketamine) είναι εγκεκριμένο για:

• την ανθεκτική κατάθλιψη
• την ταχεία μείωση των συμπτωμάτων σε επείγοντα ψυχιατρικά περιστατικά (όταν υπάρχει έντονος αυτοκτονικός ιδεασμός).

Χορηγείται ενδορρινικά και δρα μέσω του γλουταμινεργικού συστήματος (NMDA), προσφέροντας ανακούφιση συχνά εντός 24-48 ωρών.⁸ Zarate, C. A., et al. (2006). A Randomized Trial of an N-methyl-D-aspartate Antagonist in Treatment-Resistant Major Depression. Archives of General Psychiatry, 63(8), 856. Σημειώνουμε πως στην Ελλάδα χορηγείται αποκλειστικά σε νοσοκομειακό περιβάλλον και πάντα συνδυαστικά με αντικαταθλιπτικό από το στόμα (ποτέ ως μονοθεραπεία).

Αιτίες κατάθλιψης

Αν και η ακριβής αιτία της κατάθλιψης δεν είναι γνωστή, φαίνεται ότι βιολογικοί, ψυχολογικοί, γενετικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες παίζουν συνδυαστικά ρόλο.⁵ Marx, W., et al. (2023). Major depressive disorder. Nature Reviews Disease Primers, 9(1).

Η κατάθλιψη συχνά συνδέεται με ποικίλες καταστάσεις περιλαμβανομένης της συναισθηματικής αναστάτωσης (ψυχοπιεστικά γεγονότα όπως: ένα διαζύγιο, ένας θάνατος στην οικογένεια, ένας χωρισμός, τα σοβαρά οικονομικά προβλήματα), μιας σωματικής ασθένειας (π.χ. εγκεφαλικό, καρδιακή προσβολή, καρκίνος, αυτοάνοσα νοσήματα), ορμονικές διαταραχές (π.χ. υποθυρεοειδισμός, εμμηνόπαυση) και προβλήματα χρήσης ουσιών (π.χ. αλκοόλ, κάνναβη και άλλες ουσίες).

Τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα είναι πολύτιμα, και μπορούν να βοηθήσουν αποτελεσματικά στην αντιμετώπιση των συμπτωμάτων. Είναι όμως σοφό να συνοδεύονται από μια ουσιαστική ψυχοθεραπεία, ώστε να αντιμετωπιστούν και τα πραγματικά αίτια της κατάθλιψης.

Αντιμετώπιση κατάθλιψης 

Τα αντικαταθλιπτικά δεν δρουν αμέσως. Όταν γνωρίζουμε πως λειτουργούν τα φάρμακα και ότι χρειάζονται καιρό για να δράσουν, μπορούμε να δείξουμε υπομονή και να δεσμευτούμε στο θεραπευτικό πλάνο σύμφωνα με τις οδηγίες του ψυχιάτρου, ώστε να είναι αποτελεσματική.

Ιδίως στην κατάθλιψη πολύτιμη βοήθεια μπορεί να προσφέρει η ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑ για την αντιμετώπιση των πραγματικών αιτίων.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Krystal, J. H., et al. (2023). Ketamine and the neurobiology of depression: Toward next-generation rapid-acting antidepressant treatments. Proceedings of the National Academy of Sciences, 120(49). [Antidepressant Neuroplasticity & Rapid Action]
2. ↸2.Uher, R., et al. (2011). Early and Delayed Onset of Response to Antidepressants in Individual Trajectories of Change During Treatment of Major Depression. The Journal of Clinical Psychiatry, 72(11), 1478–1484. [Antidepressant response time trajectory]
3. ↸3.Tylee, A., & Walters, P. (2007). Onset of action of antidepressants. BMJ, 334(7600), 911–912. [Onset of antidepressant action]
4. ↸4.National Institute for Health and Care Excellence. (2022). Depression in adults: treatment and management [NG222]. [NICE Guidelines: Antidepressant Response Timeline]
5. ↸5.Marx, W., et al. (2023). Major depressive disorder. Nature Reviews Disease Primers, 9(1). [Major Depressive Disorder etiology review]
6. ↸6.Cipriani, A., et al. (2018). Comparative efficacy and acceptability of 21 antidepressant drugs for the acute treatment of adults with major depressive disorder: a systematic review and network meta-analysis. The Lancet, 391(10128), 1357–1366. [Antidepressant efficacy and side effects comparison]
7. ↸7.U.S. Food and Drug Administration. (2018). Suicidality in Children and Adolescents Being Treated With Antidepressant Medications. [FDA Antidepressant Suicidality Warning]
8. ↸8.Zarate, C. A., et al. (2006). A Randomized Trial of an N-methyl-D-aspartate Antagonist in Treatment-Resistant Major Depression. Archives of General Psychiatry, 63(8), 856. [Ketamine rapid antidepressant]