Στρες και διαταραχές του πεπτικού συστήματος

Πώς το στρες επηρεάζει το πεπτικό σύστημα;

Το στρες μπορεί να προκαλέσει πολλά προβλήματα στο γαστρεντερικό μας σύστημα. Όπως επισημαίνει η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία (APA), η διαχείριση του στρες αποτελεί βασικό πυλώνα στη συνολική προσέγγιση των γαστρεντερικών διαταραχών, αναδεικνύοντας τη στενή σύνδεση εγκεφάλου-εντέρου.⁴ American Psychological Association (2023). Stress effects on the body. Όλοι έχουμε νιώσει σφίξιμο στο στομάχι σε περιόδους έντονου στρες.

Πώς το στρες επηρεάζει την πέψη;

Το στρες μπορεί να επηρεάσει κάθε τμήμα του πεπτικού συστήματος. Το στομάχι ελέγχεται από το κεντρικό νευρικό σύστημα του εγκεφάλου και του νωτιαίου μυελού. Υπάρχει ένα ολόκληρο δίκτυο νευρώνων στο γαστρεντερικό. Στην πραγματικότητα το νευρικό σύστημα του στομάχου συχνά αποκαλείται δεύτερος εγκέφαλος.¹ Mayer, E. A. et al. (2015). Gut/brain axis and the microbiota. The Journal of Clinical Investigation, 125(3), 926-938.

Το εντερικό νευρικό σύστημα διατρέχει όλη την γαστρεντερική οδό από τον οισοφάγο μέχρι το παχύ έντερο και ρυθμίζει:

• Την κατάποση
• Την απελευθέρωση ενζύμων για τη διάσπαση της τροφής
• Την απορρόφηση των θρεπτικών συστατικών και την απομάκρυνση των άχρηστων ουσιών

Η σημασία του Άξονα Μικροβιώματος-Εντέρου-Εγκεφάλου

Τα τελευταία χρόνια, η επιστημονική κοινότητα έχει στρέψει την προσοχή της στον άξονα μικροβιώματος-εντέρου-εγκεφάλου (microbiota-gut-brain axis). Αποδεικνύεται ότι τα τρισεκατομμύρια μικρόβια που φιλοξενούνται στο έντερο ρυθμίζουν ενεργά τη λειτουργία του εγκεφάλου και, αντίστροφα, το στρες μπορεί να μεταβάλει δραματικά τη σύνθεση αυτής της εντερικής χλωρίδας.

Τι συμβαίνει στο σώμα όταν νιώθουμε στρες;

Όταν αντιμετωπίζουμε μια απειλητική κατάσταση, το συμπαθητικό νευρικό σύστημα, ένα κομμάτι του αυτόνομου νευρικού συστήματος, που ρυθμίζει τις λειτουργίες του σώματος όπως ο χτύπος της καρδιάς, η αναπνοή και η αρτηριακή πίεση, ως αντίδραση στο μηχανισμό πάλης ή φυγής απελευθερώνει κορτιζόλη, την ορμόνη του στρες που θέτει το σώμα σε εγρήγορση για να αντιμετωπίσει την απειλή.

Το στρες προκαλεί φυσιολογικές αλλαγές, όπως η εγρήγορση, η γρηγορότερη αναπνοή και η ταχυπαλμία, η αύξηση της αρτηριακής πίεσης, η αύξηση στα επίπεδα της χοληστερόλης και η μυϊκή ένταση.
Όταν το στρες ενεργοποιεί την αντίδραση πάλης ή φυγής (fight or flight) στο κεντρικό νευρικό σύστημα επηρεάζει το πεπτικό σύστημα:

• Προκαλώντας σύσπαση στον οισοφάγο
• Αυξάνοντας τα οξέα στο στομάχι, με αποτέλεσμα τη δυσπεψία
• Προκαλώντας ναυτία
• Προκαλώντας διάρροια ή δυσκοιλιότητα

Η επίδραση του στρες στο στομάχι δεν περιλαμβάνει μόνο τη δυσπεψία. Υπάρχει μια πολύπλοκη σύνδεση ανάμεσα στον εγκέφαλο και στο πεπτικό σύστημα. Αυτή η σύνδεση είναι πολύ ευαίσθητη στη διάθεση. Το στρες παίζει κύριο ρόλο σε πολλά προβλήματα του πεπτικού όπως το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου, η δυσπεψία και η καούρα.

Σύνδεση εγκεφάλου-πεπτικού

Λίγοι γνωρίζουν την ισχυρή σύνδεση ανάμεσα στον εγκέφαλο και στο πεπτικό σύστημα. Το στομάχι και το έντερο έχουν περισσότερα νευρικά κύτταρα από ότι ολόκληρος ο νωτιαίος μυελός, για αυτό και πολλές φορές το πεπτικό ονομάζεται "μικρός εγκέφαλος" ή "δεύτερος εγκέφαλος". Τα νεύρα ξεκινούν από τον εγκέφαλο και καταλήγουν στο πεπτικό σύστημα και τα μηνύματα μετακινούνται και προς τις δύο κατευθύνσεις. Το 95% της σεροτονίνης του σώματος εντοπίζεται στο πεπτικό σύστημα, όχι στον εγκέφαλο.

Σε περιόδους στρες, το σώμα μας επικεντρώνεται σε ζωτικής σημασίας διαδικασίες. Όταν ο εγκέφαλος στρεσάρεται, απελευθερώνονται ορμόνες που αναστατώνουν το πεπτικό σύστημα. Οι ορμόνες έχουν διαφορετικές και μερικές φορές αντικρουόμενες δράσεις. Για παράδειγμα, η εκλυτική ορμόνη της κορτικοτροπίνης (CRH) είναι μια ορμόνη συναγερμού στο σώμα. Όταν αντιμετωπίζουμε ψυχοπιεστικές καταστάσεις, ο εγκέφαλος απελευθερώνει την εκλυτική ορμόνη της κορτικοτροπίνης για να μεταφέρει το ερέθισμα στα επινεφρίδια να ξεκινήσουν τη σύνθεση στεροειδών και αδρεναλίνης, των χημικών ουσιών που μας δίνουν δύναμη και ενέργεια ώστε να μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε τον κίνδυνο.

Η CRH έχει σχετιστεί με αλλαγές στην όρεξη, γεγονός που μπορεί να εξηγεί γιατί ορισμένοι άνθρωποι εμφανίζουν ανορεξία σε περιόδους έντονου άγχους. Την ίδια στιγμή, τα στεροειδή μπορεί να κάνουν ένα άτομο να πεινάει, για αυτό και κάποιοι άνθρωποι όταν αγχώνονται ή στεναχωριούνται τρώνε σοκολάτα, παγωτό ή πατατάκια.

Είναι ξεκάθαρο ότι διαφορετικοί άνθρωποι έχουν διαφορετικές αντιδράσεις στο στρες, για αυτό δεν γνωρίζουμε ποιες ακριβώς καταστάσεις επηρεάζουν την πέψη. Αλλά υπάρχουν κάποιοι γενικοί κανόνες. Βραχυπρόθεσμα το στρες προκαλεί ναυτία, στομαχόπονο και διάρροια. Μακροπρόθεσμα το στρες μπορεί να προκαλέσει χρόνια νοσήματα όπως το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και η καούρα.

Στρες και διαταραχές γαστρεντερικού

Το στρες είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό για τους ανθρώπους που έχουν προβλήματα του πεπτικού χωρίς κάποια ξεκάθαρη φυσική αιτία. Σε αυτές τις περιπτώσεις, κάθε τμήμα του συστήματος φαίνεται υγιές και φυσιολογικό, αλλά δεν λειτουργεί όπως θα έπρεπε. Αυτές οι διαταραχές είναι ευαίσθητες στο στρες και είναι πολύ συχνές.

Το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου είναι ένα πολύ συχνό σύνδρομο που χαρακτηρίζεται από επώδυνες κράμπες, φούσκωμα, και εναλλαγή δυσκοιλιότητας και διάρροιας.

Κανείς δεν γνωρίζει πως ξεκινά το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου, αλλά δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το στρες μπορεί να επιδεινώσει τα συμπτώματα. Το στρες προκαλεί συσπάσεις στο έντερο και αυτό δημιουργεί πόνο. Δεν είναι ξεκάθαρο το γιατί οι άνθρωποι με σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου κάποιες φορές εμφανίζουν δυσκοιλιότητα. Μια εξήγηση είναι ότι το στρες μπορεί περιστασιακά να αποσυντονίζει τις συσπάσεις του εντέρου. Το στρες μπορεί να εντείνει τις αισθήσεις για αυτό και οι άνθρωποι με σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου νιώθουν έντονη δυσφορία, καθώς ακόμη και οι φυσιολογικές συσπάσεις μπορεί να είναι πραγματικά δυσάρεστες.

Το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου επηρεάζει σημαντικά τους ανθρώπους, τους κάνει πιο ευαίσθητους στο στρες.

Άλλες διαταραχές του πεπτικού που συνδέονται με το στρες περιλαμβάνουν:

• Δυσπεψία: το στομάχι πονά και μπορεί να έχετε καούρα. Μερικές φορές μπορεί να νιώθετε φούσκωμα ή ναυτία και να κάνετε εμετό. Αυτά τα σημάδια μοιάζουν με αυτά του έλκους αλλά είναι σημάδια δυσπεψίας. Η δυσπεψία είναι η δεύτερη πιο συχνή διαταραχή του γαστρεντερικού μετά το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου. Όλα τα συμπτώματα της δυσπεψίας επιδεινώνονται σε περιόδους άγχους αλλά μπορούν να υποχωρήσουν όταν ένα άτομο έχει τη δυνατότητα να ηρεμήσει.² Ford, A. C. et al. (2020). Functional dyspepsia. The Lancet, 396(10263), 1689-1702.
• Ελκώδης κολίτιδα και νόσος του Crohn: αυτές οι διαταραχές (όπως και το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου) επιδεινώνονται από το στρες.
• Έλκος στομάχου: οι παλιότερες γενιές θεωρούσαν ότι τα έλκη ήταν σημάδι άγχους. Τώρα είναι γνωστό ότι τα περισσότερα έλκη προκαλούνται από βακτηριακή λοίμωξη. Κάποιες μελέτες δείχνουν ότι το στρες συμβάλλει στη λοίμωξη και ίσως να κάνει το στομάχι πιο ευαίσθητο στην ισορροπία των οξέων με αποτέλεσμα να είναι πιο ευάλωτο σε έλκη.
• Καούρα: υπάρχουν πολλές πιθανές αιτίες για την καούρα, όπως η υπερβολική παραγωγή των οξέων στο στομάχι. Όποια και αν είναι η αιτία, το στρες μπορεί να επιδεινώσει την καούρα. Οι μελέτες έχουν δείξει ότι οι άνθρωποι που βιώνουν μια μεγάλη αλλαγή στη ζωή τους είναι πιο πιθανό να εμφανίσουν σοβαρά συμπτώματα. Το στρες αυξάνει την παραγωγή των οξέων στο στομάχι ή μπορεί να κάνει τον οισοφάγο πιο ευαίσθητο στον πόνο.

Αντιμετώπιση διαταραχών πεπτικού και άγχους

Αν το πεπτικό σας σύστημα δεν λειτουργεί ομαλά, δεν είναι ανάγκη να υποφέρετε. Συζητήστε τα συμπτώματά σας με έναν ιατρό προκειμένου να καθοριστεί το κατάλληλο πλάνο διαχείρισής τους.
Υπάρχουν πολλοί τρόποι που μπορούν να σας βοηθήσουν να αντιμετωπίσετε το στρες.

1. Τακτική άσκηση

Η σωματική δραστηριότητα μπορεί να συμβάλει στη διαχείριση της έντασης και να προάγει την ευεξία, διεγείροντας την απελευθέρωση ενδορφινών. Η τακτική άσκηση είναι ένας από τους καλύτερους τρόπους για να μειώσετε το άγχος και να διατηρήσετε την υγεία του πεπτικού σας. Ένας ποιοτικός ύπνος μπορεί να υποστηρίξει τη συνολικότερη προσπάθεια διαχείρισης του στρες.

2. Διατροφή

Οι διατροφικές διαταραχές όπως η παχυσαρκία συνδέονται με ψυχολογικό στρες. Η κορτιζόλη, μια ορμόνη που απελευθερώνεται από τα επινεφρίδια αυξάνει την όρεξη. Το στρες επηρεάζει τις προτιμήσεις μας στο φαγητό. Οι μελέτες έχουν δείξει ότι το στρες προκαλεί αύξηση της πρόσληψης λιπαρών τροφών, ζάχαρης ή υδατανθράκων.

Υπάρχουν ορισμένες διατροφικές επιλογές που μπορούν να υποστηρίξουν την ευεξία του οργανισμού:

• Ο σολομός περιέχει ωμέγα-3 λιπαρά οξέα, τα οποία αποτελούν μέρος μιας ισορροπημένης διατροφής για τη γενική λειτουργία του νευρικού συστήματος.
• Τα αμύγδαλα είναι εξαιρετική πηγή μαγνησίου, ενός μεταλλικού στοιχείου που βοηθά στον έλεγχο των επιπέδων της κορτιζόλης.
• Τα πορτοκάλια και τα εσπεριδοειδή αποτελούν καλή πηγή βιταμίνης C, η οποία συμβάλλει στη φυσιολογική λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος.

3. Ψυχοθεραπεία

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει εργαλεία για τη διαχείριση της ανησυχίας και του στρες, καθώς και για την επεξεργασία των αρνητικών μοτίβων σκέψης. Μελέτες δείχνουν ότι άτομα με σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου που ενέταξαν την ψυχοθεραπεία στο πλάνο τους ανέφεραν θετική επίδραση στην ποιότητα ζωής και τη διαχείριση του άγχους.³ Black, C. J. et al. (2020). Efficacy of psychological therapies for irritable bowel syndrome: systematic review and network meta-analysis. Gut, 69(8), 1441-1451.

4. Δεξιότητες διαχείρισης

Ένα σημαντικός παράγοντας στη μείωση του στρες είναι η φροντίδα του εαυτού. Για πολλούς αυτό σημαίνει σωστή διαχείριση του χρόνου. Οι άνθρωποι που δεν μπορούν να οργανώσουν το χρόνο τους έχουν υψηλότερα επίπεδα άγχους.

Μπορείτε να βελτιώσετε τις ικανότητές σας:

• Γνωρίζοντας τις προθεσμίες
• Οργανώνοντας το χρόνο σας
• Θέτοντας στόχους
• Αποφεύγοντας την αναβλητικότητα

Υπάρχουν πολλές μελέτες που δείχνουν ότι οι δεξιότητες βοηθούν στη διαχείριση του άγχους και της ανησυχίας και στην απόκτηση αντοχής. Οι τεχνικές αναπνοών μπορεί να σας βοηθήσουν να βάλετε τις σκέψεις σας σε σειρά και να είστε πιο ήρεμοι.

5. Γιόγκα

Η γιόγκα συνδυάζει τεχνικές αναπνοών, διαλογισμό και άσκηση. Μπορεί να μειώσει σημαντικά το στρες, την ανησυχία και την κατάθλιψη. Επίσης η γιόγκα βοηθά στη μείωση της αρτηριακής πίεσης και στον καρδιακό ρυθμό.

6. Διαλογισμός

Υπάρχουν πολλές τεχνικές διαλογισμού που βοηθούν το μυαλό να επικεντρωθεί σε κάτι συγκεκριμένο, σε μια δραστηριότητα ή στην επίτευξη της ηρεμίας. Αν και ο στόχος του διαλογισμού δεν είναι η μείωση του άγχους, είναι μια θετική επίδραση της τεχνικής.

7. Φάρμακα (για ήπια, παροδικά συμπτώματα)

Σε ήπιες, παροδικές ενοχλήσεις — όπως καούρα, ξινίλες ή μεταγευματική δυσφορία που σχετίζονται με το στρες — μπορούν να χρησιμοποιηθούν χωρίς συνταγή τα λεγόμενα ΜΗ.ΣΥ.ΦΑ. (μη συνταγογραφούμενα φάρμακα, OTC):

• αντιόξινα (π.χ. αλγινικά σκευάσματα) για την προσωρινή αντιμετώπιση των συμπτωμάτων, σύμφωνα με τις οδηγίες του ιατρού ή του φαρμακοποιού
• αναστολείς αντλίας πρωτονίων (PPI) χαμηλής δόσης όταν η καούρα εμφανίζεται συχνότερα (π.χ. Nexium, Losec, κ.ά.)

Τα αλγινικά σκευάσματα δρουν σχηματίζοντας φυσικό φραγμό πάνω από το στομαχικό περιεχόμενο, ενώ οι PPI αναστέλλουν την παραγωγή οξέος, στοχεύοντας στον έλεγχο των συμπτωμάτων.

Προσοχή: Αν τα συμπτώματα επιμένουν ή επαναλαμβάνονται χωρίς αισθητή βελτίωση, απαιτείται ιατρική εκτίμηση — ιδιαίτερα όταν το άγχος παραμένει ο βασικός εκλυτικός παράγοντας. Τα φάρμακα αυτά προσφέρουν μόνο προσωρινή διαχείριση των συμπτωμάτων και μπορεί να καλύψουν πιο σοβαρές παθήσεις, γι’ αυτό κάθε παρατεταμένη ή συχνή ανάγκη για χρήση τους πρέπει να συζητείται άμεσα με τον θεράποντα ιατρό.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Mayer, E. A. et al. (2015). Gut/brain axis and the microbiota. The Journal of Clinical Investigation, 125(3), 926-938. [link]
2. ↸2.Ford, A. C. et al. (2020). Functional dyspepsia. The Lancet, 396(10263), 1689-1702. [link]
3. ↸3.Black, C. J. et al. (2020). Efficacy of psychological therapies for irritable bowel syndrome: systematic review and network meta-analysis. Gut, 69(8), 1441-1451. [link]
4. ↸4.American Psychological Association (2023). Stress effects on the body. [link]