Κορτιζόλη: φυσιολογικές τιμές, προετοιμασία εξέτασης, συμπτώματα

Κορτιζόλη

Η κορτιζόλη, είναι μία στεροειδής ορμόνη, που παράγεται από τη χοληστερόλη στα επινεφρίδια. Φυσιολογικά απελευθερώνεται σε απόκριση σε γεγονότα και καταστάσεις όπως το πρωινό ξύπνημα, η άσκηση και το άγχος. Η κορτιζόλη (cortisol) έχει πολλούς ρόλους στο σώμα και παίζει κύριο ρόλο στη διατήρηση της ομοιόστασης.

Η κορτιζόλη μαζί με την αδρεναλίνη (επινεφρίνη), είναι γνωστό ότι εμπλέκεται στο μηχανισμό "πάλης ή φυγής" και προσωρινά αυξάνει την παραγωγή ενέργειας, ώστε να μπορέσουμε να προστατευτούμε από απειλητικές καταστάσεις.

Επιδράσεις κορτιζόλης στο σώμα

Γλυκόζη αίματος και διαβήτης

Σε συνθήκες στρες, η κορτιζόλη απελευθερώνει γλυκόζη από τις αποθήκες πρωτεϊνών και μέσω της γλυκονεογένεσης στο ήπαρ. Αυτή η ενέργεια βοηθά να ανταποκριθεί το σώμα στο μηχανισμό πάλης ή φυγής (fight or flight). Τα αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης για μεγάλο χρονικό διάστημα μπορεί να οδηγήσουν σε αυξημένα επίπεδα της γλυκόζης στο αίμα.

Σε επίπεδο μηχανισμών, η παρατεταμένη υπερέκκριση κορτιζόλης μπορεί να σχετίζεται με αυξημένη ινσουλινοαντίσταση και, σε ορισμένα άτομα, να συμβάλλει στον μεταβολικό κίνδυνο (π.χ. διαταραχή γλυκόζης), χωρίς αυτό να σημαίνει ότι «προκαλεί» από μόνη της διαβήτη τύπου 2.

Ένας από τους ρόλους της κορτιζόλης είναι να μειώνει την ευαισθησία των ιστών στην ινσουλίνη σε ορισμένες συνθήκες (ιδίως στο στρες), ώστε να διατηρείται διαθέσιμη γλυκόζη για κρίσιμα όργανα.³ Li, J.-X., & Cummins, C. L. (2022). Fresh insights into glucocorticoid-induced diabetes mellitus and new therapeutic directions. Nature Reviews Endocrinology, 18(9), 540–557. Με τον καιρό, το πάγκρεας μπορεί να δυσκολευτεί να ανταποκριθεί στις υψηλές απαιτήσεις για ινσουλίνη, τα επίπεδα της γλυκόζης στο αίμα μπορεί να παραμένουν υψηλά, τα κύτταρα να μην παίρνουν την γλυκόζη που χρειάζονται και αυτός ο φαύλος κύκλος να συνεχίζεται.

Αύξηση βάρους και παχυσαρκία

Τα αυξημένα επίπεδα της κορτιζόλης μπορεί να οδηγήσουν σε αύξηση του σωματικού βάρους. Αυτό μπορεί να συμβεί μέσω της αποθήκευσης του λίπους. Η κορτιζόλη μπορεί να πάρει τα αποθηκευμένα τριγλυκερίδια και να τα μεταφέρει στα σπλαχνικά λιπώδη κύτταρα (αυτά που βρίσκονται κάτω από τους μύες, βαθιά στην κοιλιά). Η κορτιζόλη επίσης βοηθά στην ωρίμανση των λιποκυττάρων σε ώριμα λιπώδη κύτταρα. Η βιοχημική διαδικασία σε κυτταρικό επίπεδο έχει να κάνει με το ένζυμο 11-υδροξυστεροειδή αφυδρογονάση που μετατρέπει την κορτιζόνη σε κορτιζόλη στα λιποκύτταρα. Όσο πιο υψηλά είναι τα επίπεδα αυτού του ενζύμου στα σπλαχνικά λιπώδη κύτταρα τόσο περισσότερη κορτιζόλη παράγεται σε επίπεδο ιστού. Επίσης τα σπλαχνικά λιπώδη κύτταρα έχουν περισσότερους υποδοχείς κορτιζόλης από ότι το υποδόριο λίπος.

Ένας άλλος τρόπος με τον οποίο η κορτιζόλη εμπλέκεται στην αύξηση βάρους είναι η σύνδεση ινσουλίνης και γλυκόζης στο αίμα. Τα σταθερά υψηλά επίπεδα γλυκόζης στο αίμα μαζί με  την αντοχή στην ινσουλίνη οδηγούν τα κύτταρα να θέλουν περισσότερη γλυκόζη. Αυτά τα κύτταρα χρειάζονται ενέργεια και για να το κάνουν αυτό στέλνουν μηνύματα πείνας στον εγκέφαλο. Αυτό οδηγεί στην υπερβολική κατανάλωση φαγητού. Και φυσικά, η γλυκόζη που δεν χρησιμοποιείται τελικά αποθηκεύεται στο σώμα με τη μορφή λίπους.

Μια ακόμη επίδραση της κορτιζόλης στην όρεξη είναι η λαχτάρα για τροφές με πολλές θερμίδες. Οι μελέτες έχουν δείξει μια άμεση σύνδεση ανάμεσα στα επίπεδα της κορτιζόλης και στην πρόσληψη θερμίδων στις γυναίκες. Η κορτιζόλη επηρεάζει άμεσα την όρεξη και τη λιγούρα καθώς συνδέεται σε υποδοχείς του ιππόκαμπου στον εγκέφαλο. Η κορτιζόλη επηρεάζει έμμεσα την όρεξη ρυθμίζοντας άλλες ορμόνες και την αντίδραση στο στρες (συναισθηματική πείνα).

Ανοσοποιητικό σύστημα

Η κορτιζόλη έχει σύνθετο ρόλο στη ρύθμιση της φλεγμονής και της ανοσολογικής απόκρισης: βραχυπρόθεσμα μπορεί να έχει αντιφλεγμονώδεις δράσεις, ενώ η χρόνια/παρατεταμένη δυσρρύθμιση του άξονα στρες μπορεί να σχετίζεται με ανεπιθύμητες μεταβολές της ανοσολογικής λειτουργίας.¹ Sapolsky, R. M. (2000). How Do Glucocorticoids Influence Stress Responses? Integrating Permissive, Suppressive, Stimulatory, and Preparative Actions. Endocrine Reviews, 21(1), 55–89.

Πεπτικό σύστημα

Η κορτιζόλη ενεργοποιεί το συμπαθητικό νευρικό σύστημα, προκαλώντας φυσιολογικές αλλαγές. Το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα πρέπει να κατασταλεί, γιατί τα δύο συστήματα δεν μπορούν να δρουν ταυτόχρονα. Το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα ενεργοποιείται στη διάρκεια του φαγητού, και αυτό είναι πολύ σημαντικό επειδή το σώμα μπορεί να χρησιμοποιήσει καλύτερα την ενέργεια, τα ένζυμα και τις ορμόνες που ρυθμίζουν την πέψη και την απορρόφηση.

Σε παρατεταμένο ή έντονο στρες, ορισμένα άτομα μπορεί να εμφανίζουν δυσπεψία ή επιδείνωση λειτουργικών γαστρεντερικών συμπτωμάτων (π.χ. σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου), χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το στρες αποτελεί την κύρια αιτία οργανικών νοσημάτων όπως τα έλκη.

Καρδιαγγειακό σύστημα

Η κορτιζόλη πιέζει τα αιμοφόρα αγγεία και αυξάνει την αρτηριακή πίεση για να ενισχύσει την μεταφορά του οξυγόνου στο αίμα. Αυτό βοηθά το μηχανισμό πάλης ή φυγής αλλά όχι για πολύ. Με τον καιρό, αυτή η πίεση στα αγγεία και η υπέρταση οδηγεί σε βλάβη των αγγείων και στη συσσώρευση πλακών.

Σε παρατεταμένα υψηλά επίπεδα (π.χ. υπερκορτιζολαιμία, σύνδρομο Cushing), μπορεί να αυξάνεται ο καρδιαγγειακός κίνδυνος μέσω υπέρτασης και άλλων μεταβολικών παραγόντων.² Fleseriu, M., et al. (2021). Consensus on diagnosis and management of Cushing’s disease: a guideline update. The Lancet Diabetes & Endocrinology, 9(12), 847–875.

Γονιμότητα

Τα αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης που σχετίζονται με το χρόνιο άγχος μπορούν να οδηγήσουν σε στυτική δυσλειτουργία ή να παρεμβαίνουν στη φυσιολογική ωορηξία και στην έμμηνο ρύση. Τα ανδρογόνα παράγονται από τους ίδιους αδένες με την κορτιζόλη και την επινεφρίνη, για αυτό η αυξημένη παραγωγή κορτιζόλης μπορεί να εμποδίζει την βέλτιστη παραγωγή των ανδρογόνων.

Άλλες συσχετίσεις

Το χρόνιο άγχος και η απορύθμιση του άξονα στρες έχουν συσχετιστεί με συμπτώματα όπως αϋπνία, κόπωση και διαταραχές διάθεσης (π.χ. καταθλιπτικά συμπτώματα), χωρίς αυτό να ισοδυναμεί με διάγνωση ή αιτιότητα.

Προετοιμασία για την εξέταση

Για να διασφαλιστεί η αξιοπιστία των μετρήσεων των επιπέδων κορτιζόλης, συνήθως προτείνονται τα εξής πριν την εξέταση αίματος:

• Πρωινή λήψη: Η αιμοληψία γίνεται ιδανικά μεταξύ 08:00 και 09:00 το πρωί, όταν τα επίπεδα κορτιζόλης είναι στο φυσιολογικό τους μέγιστο.
• Ξεκούραση: Συνιστάται να αποφύγετε την έντονη σωματική άσκηση για 24 ώρες πριν την εξέταση.
• Ηρεμία: Πριν την αιμοληψία, είναι χρήσιμο να καθίσετε ήρεμα για 10-15 λεπτά.
• Φάρμακα: Ενημερώστε τον γιατρό σας αν λαμβάνετε γλυκοκορτικοειδή (κορτιζόνη) ή αντισυλληπτικά, καθώς επηρεάζουν τα αποτελέσματα.
• Νηστεία: Συνήθως δεν απαιτείται πλήρης νηστεία για την κορτιζόλη, αλλά συχνά η εξέταση συνδυάζεται με μέτρηση σακχάρου, οπότε ίσως χρειαστεί να είστε νηστικοί.

Αξιολόγηση κορτιζόλης

Η κορτιζόλη έχει έντονο κιρκάδιο ρυθμό (συνήθως υψηλότερη το πρωί και χαμηλότερη το βράδυ), άρα ο «σωστός» χρόνος δειγματοληψίας είναι κρίσιμος για την ερμηνεία.

Η εξέταση των επιπέδων της κορτιζόλης στο αίμα είναι μια άλλη επιλογή αλλά δίνει λιγότερες πληροφορίες και μπορεί να προκαλέσει άγχος στον ασθενή με αποτέλεσμα να αυξηθούν τα επίπεδα της κορτιζόλης (cortizole) και έχει μικρότερη ευαισθησία.

Ανάλογα με το κλινικό ερώτημα, μπορεί να χρησιμοποιηθούν διαφορετικές εξετάσεις (π.χ. πρωινή κορτιζόλη αίματος, νυχτερινή κορτιζόλη σιέλου, 24ωρη κορτιζόλη ούρων ή δοκιμασίες καταστολής/διέγερσης), με επιλογή και ερμηνεία από γιατρό.⁴ Niculescu, D. A. (2025). The road towards standardisation in cyclic Cushing’s syndrome. The Lancet Diabetes & Endocrinology, 13(12), 991–992.

Χαμηλή Κορτιζόλη & Επινεφριδιακή Ανεπάρκεια

Ενώ η υψηλή κορτιζόλη συζητείται συχνότερα, τα παθολογικά χαμηλά επίπεδα είναι εξίσου σοβαρά. Η πρωτοπαθής επινεφριδιακή ανεπάρκεια (νόσος του Addison) είναι μια σπάνια αλλά κρίσιμη κατάσταση όπου τα επινεφρίδια δεν παράγουν επαρκή κορτιζόλη.

Εάν εμφανίζετε ανεξήγητη απώλεια βάρους, χαμηλή πίεση που προκαλεί ζάλη, έντονη επιθυμία για αλάτι και υπερμελάγχρωση (σκούρο δέρμα), απαιτείται άμεση ιατρική εκτίμηση, καθώς η σοβαρή έλλειψη κορτιζόλης μπορεί να οδηγήσει σε επινεφριδιακή κρίση.

Διαχείριση άγχους

Υπάρχουν πολλοί τρόποι που μπορούν να σας βοηθήσουν να αντιμετωπίσετε αποτελεσματικά το άγχος όπως ο ποιοτικός και επαρκής ύπνος, οι τεχνικές χαλάρωσης και η ψυχοθεραπεία.

Διατροφή και φλεγμονή

Η φλεγμονή και το στρες μπορεί να συνδέονται με μεταβολές στον άξονα HPA και στα επίπεδα κορτιζόλης.

Αν υιοθετηθούν συνήθειες που υποστηρίζουν τον ύπνο, τη σωματική δραστηριότητα και μια ισορροπημένη διατροφή, αυτό μπορεί να συμβάλει στη γενικότερη ρύθμιση του στρες και —σε ορισμένα άτομα— να σχετίζεται με πιο «σταθερό» ορμονικό προφίλ.

Ο τρόπος ζωής παίζει κύριο ρόλο στη φλεγμονή. Παρακάτω ακολουθούν παράγοντες που επηρεάζουν σημαντικά τη φλεγμονή:

• γλυκαιμικός δείκτης
• κορεσμένα και trans λιπαρά οξέα
• καφεΐνη
• αλκοόλ
• ανεπαρκή πρόσληψη μικροθρεπτικών συστατικών και αντιοξειδωτικών
• διατροφή φτωχή σε φυτικές ίνες
• καθιστικός τρόπος ζωής
• παχυσαρκία

Για να ελαχιστοποιήσετε τη φλεγμονή μπορείτε να ακολουθήσετε τα εξής:

• κατανάλωση τροφών με χαμηλό γλυκαιμικό δείκτη
• περιορισμό των trans και των κορεσμένων λιπαρών
• περιορισμό της καφεΐνης
• περιορισμό του αλκοόλ
• αύξηση της κατανάλωσης φυτικών τροφών για να ενισχύσετε την πρόσληψη φυτικών ινών, αντιοξειδωτικών και φυτοθρεπτικών συστατικών όπως τα φρούτα, τα λαχανικά, οι τροφές ολικής άλεσης, οι ξηροί καρποί, οι σπόροι
• κατανάλωση τροφών με ωμέγα-3 λιπαρά οξέα
• τακτική άσκηση
• προβιοτικά

Όλα τα παραπάνω είναι γενικές συμβουλές , για αυτό κάθε άτομο πρέπει να λαμβάνει υπόψη του την κατάστασή του, τις προτιμήσεις και τους στόχους του.

Συμπληρώματα διατροφής & Βότανα

Ορισμένα φυσικά βοηθήματα έχουν μελετηθεί για την υποστήριξη του οργανισμού σε περιόδους στρες, χωρίς όμως να υποκαθιστούν τη θεραπεία:

• Ωμέγα-3 λιπαρά οξέα: Μπορεί να συμβάλλουν στη μείωση της φλεγμονής και στη βελτίωση της διάθεσης.
• Μαγνήσιο: Βοηθά στη μυϊκή χαλάρωση και στην ποιότητα του ύπνου, που συχνά διαταράσσονται από την υψηλή κορτιζόλη.
• Προσαρμογόνα βότανα (Adaptogens): βότανα όπως η Ashwagandha και η Rhodiola Rosea έχουν δείξει σε μελέτες ότι μπορεί να βοηθήσουν το σώμα να προσαρμοστεί καλύτερα στο στρες, ρυθμίζοντας ηπιότερα τον άξονα HPA.

Προσοχή: πριν τη λήψη οποιουδήποτε συμπληρώματος, συμβουλευτείτε γιατρό ή φαρμακοποιό, ειδικά αν λαμβάνετε αγωγή για θυρεοειδή, διαβήτη ή αυτοάνοσα νοσήματα.

Τροφές & συνήθειες

Σημείωση: Η επίδραση μεμονωμένων τροφών στην κορτιζόλη διαφέρει σημαντικά από άτομο σε άτομο και τα δεδομένα δεν επιτρέπουν «εγγυήσεις» μείωσης.

• Υψηλή πρόσληψη πρόσθετης ζάχαρης μπορεί να σχετίζεται με χειρότερο μεταβολικό προφίλ και μεγαλύτερη ευαλωτότητα στο στρες σε ορισμένα άτομα· ο περιορισμός της είναι συχνά χρήσιμος για τη συνολική υγεία.
• Υψηλές δόσεις καφεΐνης μπορεί να αυξήσουν παροδικά την κορτιζόλη σε ορισμένους ανθρώπους· αν ο καφές προκαλεί νευρικότητα, ανησυχία, το μέτρο ή η μείωση είναι λογική επιλογή.
• Φρούτα, λαχανικά και τρόφιμα πλούσια σε φυτικές ίνες υποστηρίζουν τη γενική υγεία, χωρίς να σημαίνει ότι «μειώνουν» πάντα την κορτιζόλη.
• Ροφήματα όπως τσάι και τρόφιμα όπως η μαύρη σοκολάτα έχουν μελετηθεί για πιθανές επιδράσεις σε δείκτες στρες, όμως τα αποτελέσματα είναι μέτρια και δεν αποτελούν θεραπεία.

Επίσης, η αφυδάτωση μπορεί να αυξήσει δείκτες στρες στον οργανισμό. Βεβαιωθείτε ότι καταναλώνετε αρκετό νερό καθημερινά, ειδικά αν νιώθετε ότι διψάτε.

Αλλαγές στον τρόπο ζωής

Η διατροφή δεν είναι το μόνο που μπορείτε να κάνετε για να έχετε λιγότερο στρες:

• Ο διαλογισμός και η ενσυνειδητότητα μπορεί να βοηθήσουν στη μείωση του υποκειμενικού στρες σε ορισμένα άτομα και, έμμεσα, να σχετίζονται με πιο ήπια ενεργοποίηση του άξονα στρες.⁵ Cohen, S., et al. (2012). Chronic stress, glucocorticoid receptor resistance, inflammation, and disease risk. Proceedings of the National Academy of Sciences, 109(16), 5995–5999.
• Βάλτε την άσκηση στη ζωή σας, χωρίς να το παρακάνετε. Ενώ η έντονη άσκηση αυξάνει την κορτιζόλη προσωρινά, η συστηματική, κατάλληλα δομημένη άσκηση μπορεί να βελτιώνει τη φυσιολογική προσαρμογή στο στρες.
• Κοιμηθείτε καλά. Ο επαρκής και ποιοτικός ύπνος είναι ζωτικής σημασίας. Ο ύπνος συνδέεται με τον κιρκάδιο ρυθμό της κορτιζόλης και η χρόνια στέρηση ύπνου μπορεί να διαταράσσει αυτή τη ρύθμιση.
• Χαλαρώστε και διασκεδάστε. Κάντε πράγματα και χόμπι που σας δίνουν χαρά και σας ηρεμούν (π.χ. μουσική, μπάνιο, ήπια δραστηριότητα).
• Να είστε κοινωνικοί. Η απομόνωση και η μοναξιά έχουν συσχετιστεί με χειρότερη υγεία σε επίπεδο πληθυσμού, ενώ οι υγιείς σχέσεις και ο χρόνος με τους αγαπημένους είναι σημαντικά.

Η υγιεινή διατροφή και οι αλλαγές στον τρόπο ζωής αποτελούν σημαντικά εργαλεία για τη διαχείριση του άγχους και την υποστήριξη της μεταβολικής υγείας, χωρίς να υποκαθιστούν ιατρική διερεύνηση όταν υπάρχουν ύποπτα συμπτώματα υπερ- ή υπο-κορτιζολαιμίας.

Ορισμένες συμπληρωματικές προσεγγίσεις μπορούν να βοηθήσουν στη διαχείριση του στρες σε ορισμένους ανθρώπους, υπό τις οδηγίες ενός εξειδικευμένου γιατρού.

Πότε να ζητήσετε ιατρική αξιολόγηση

Συζητήστε με γιατρό (ενδοκρινολόγο/παθολόγο) αν υπάρχουν ενδείξεις υπερκορτιζολαιμίας ή υποκορτιζολαιμίας, όπως: ανεξήγητη, ταχεία αύξηση βάρους με κεντρική κατανομή, εύκολες μελανιές, μυϊκή αδυναμία, επίμονη υπέρταση ή υπεργλυκαιμία, συχνές λοιμώξεις, ή σοβαρή κόπωση με ζάλη/υπόταση.

Μην διακόπτετε ποτέ απότομα κορτιζόνη/γλυκοκορτικοειδή χωρίς ιατρική οδηγία, γιατί μπορεί να προκληθεί επινεφριδιακή ανεπάρκεια. Αν υπάρχουν επίμονα συμπτώματα ή λαμβάνετε κορτιζόνη/γλυκοκορτικοειδή, χρειάζεται εξατομικευμένη αξιολόγηση από ειδικό γιατρό.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Sapolsky, R. M. (2000). How Do Glucocorticoids Influence Stress Responses? Integrating Permissive, Suppressive, Stimulatory, and Preparative Actions. Endocrine Reviews, 21(1), 55–89. [Glucocorticoids and Immune Regulation]
2. ↸2.Fleseriu, M., et al. (2021). Consensus on diagnosis and management of Cushing’s disease: a guideline update. The Lancet Diabetes & Endocrinology, 9(12), 847–875. [Cushing’s Disease Management Guidelines]
3. ↸3.Li, J.-X., & Cummins, C. L. (2022). Fresh insights into glucocorticoid-induced diabetes mellitus and new therapeutic directions. Nature Reviews Endocrinology, 18(9), 540–557. [Cortisol Mechanisms in Diabetes]
4. ↸4.Niculescu, D. A. (2025). The road towards standardisation in cyclic Cushing’s syndrome. The Lancet Diabetes & Endocrinology, 13(12), 991–992. [Cyclic Cushing’s Diagnostic Standards]
5. ↸5.Cohen, S., et al. (2012). Chronic stress, glucocorticoid receptor resistance, inflammation, and disease risk. Proceedings of the National Academy of Sciences, 109(16), 5995–5999. [Stress, Inflammation and Disease Risk]