Καρκίνος και κατάθλιψη

Καρκίνος και κατάθλιψη

Ο καρκίνος και η κατάθλιψη αποτελούν συχνά αλληλένδετες καταστάσεις: σύμφωνα με εκτενείς μετα-αναλύσεις, περίπου 1 στους 4 ογκολογικούς ασθενείς εμφανίζει κλινικά σημαντική κατάθλιψη κατά τη διάρκεια ή μετά τη θεραπεία.¹ Mitchell et al. (2011). Prevalence of depression, anxiety, and adjustment disorder in oncological, haematological, and palliative-care settings: a meta-analysis of 94 interview-based studies. The Lancet Oncology, 12(2), 160-174. Η έγκαιρη αναγνώριση και η εξειδικευμένη ψυχιατρική παρέμβαση αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία της σύγχρονης ογκολογικής φροντίδας.

Η κατάθλιψη είναι μια διαταραχή της διάθεσης και μπορεί να κάνει πολύ δύσκολη τη θεραπεία του καρκίνου. Έτσι, η αναγνώριση και η κλινική διαχείριση της κατάθλιψης να αποτελεί βασικό πυλώνα της ολιστικής φροντίδας του ογκολογικού ασθενούς.

Το παρόν άρθρο έχει αμιγώς ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά σε καμία περίπτωση την ιατρική γνωμάτευση ή τη διάγνωση από εξειδικευμένο ιατρό. Εάν εσείς ή κάποιος αγαπημένος σας εμφανίζει συμπτώματα κατάθλιψης, απευθυνθείτε στον θεράποντα ιατρό ή σε ψυχίατρο.

Κατάθλιψη σε ασθενείς με καρκίνο: αναγνώριση συμπτωμάτων

Τα συμπτώματα της κατάθλιψης μπορεί να κάνουν την εμφάνισή τους μετά την διάγνωση ή οποιαδήποτε στιγμή στη διάρκεια ή μετά τη θεραπεία. Αυτά τα συμπτώματα μπορεί να είναι ήπια ως σοβαρά. Η σοβαρή κατάθλιψη επηρεάζει την καθημερινότητα του ατόμου όπως επίσης και τις διαπροσωπικές του σχέσεις. Είναι πολύ σημαντικό οι ασθενείς να συζητούν με έναν ψυχίατρο για κάθε σύμπτωμα, ειδικά αν αυτό έχει διάρκεια 2 εβδομάδες ή περισσότερο.

Η διάγνωση του καρκίνου μπορεί να έχει τεράστια επίδραση στην ψυχική υγεία και στην ευεξία ενός ατόμου. Η κατάθλιψη και το άγχος δυσχεραίνουν τη συνολική διαχείριση της νόσου, όπως επίσης και την ποιότητα ζωής των ασθενών.

Είναι δύσκολο κάποιος να αναγνωρίσει την κατάθλιψη. Στην πραγματικότητα, μπορεί να μοιάζει με λύπη, φόβο και ανησυχία που συνήθως συνοδεύουν την διάγνωση του καρκίνου. Αν όμως ένα άτομο συνεχώς ακυρώνει τις συναντήσεις με τους φίλους του ή με δυσκολία ξυπνά το πρωί από το κρεβάτι, τότε η θλίψη μπορεί να είναι αρκετά σοβαρή.

Είναι πολύ σύνηθες οι ασθενείς με καρκίνο να νιώθουν φόβο και θλίψη. Ωστόσο, η κλινική κατάθλιψη είναι διαφορετική από την λύπη και για την διάγνωσή της υπάρχουν υπάρχουν ειδικά κριτήρια και συμπτώματα.⁴ National Institute for Health and Care Excellence (NICE). (2022). Depression in adults: treatment and management.

Η κλινική διάγνωση βασίζεται στα κριτήρια DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th ed.) ή ICD-11, τα οποία απαιτούν παρουσία τουλάχιστον πέντε εκ των εννέα συγκεκριμένων συμπτωμάτων, για χρονικό διάστημα άνω των δύο εβδομάδων, με σημαντική επίπτωση στη λειτουργικότητα.

Φυσικά, είναι πολύ σημαντικό οι ασθενείς να αναγνωρίζουν τα σημάδια της κατάθλιψης όσο πιο νωρίς μπορούν ώστε να μην επηρεάζει την ποιότητα ζωής τους και την αποτελεσματικότητα της θεραπείας.² Pitman et al. (2018). Depression and anxiety in patients with cancer. BMJ, 361, k1415.

Τα συμπτώματα της κλινικής κατάθλιψης περιλαμβάνουν:

• Αίσθηση απελπισίας
• Ανηδονία, έλλειψη ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που πριν απολαμβάνατε
• Αϋπνία ή υπερβολικό ύπνο και συνεχή κόπωση
• Ευερεθιστότητα και δυσκολία στη συγκέντρωση και θέματα μνήμης
• Σημαντική, ανεξήγητη απώλεια ή αύξηση του βάρους, ή αλλαγές στην όρεξη
• Αυτοκτονικές σκέψεις ή επαναλαμβανόμενες σκέψεις για το θάνατο

Κλινική σημείωση: τα σωματικά συμπτώματα (απώλεια βάρους, κόπωση, αϋπνία) μπορεί να επικαλύπτονται με τις ανεπιθύμητες ενέργειες της χημειοθεραπείας ή της ακτινοθεραπείας. Για αυτό τον λόγο, έμπειροι κλινικοί στρέφονται συχνά στα γνωσιακά και συναισθηματικά συμπτώματα (π.χ. ανηδονία, αίσθηση αχρηστίας, αυτοκτονικός ιδεασμός) για να διαφοροδιαγνώσουν την κατάθλιψη από τις παρενέργειες της θεραπείας.

Οι επιδράσεις της κατάθλιψης μπορεί να είναι σοβαρές. Ογκολογικοί ασθενείς με αδιάγνωστη ή αθεράπευτη κατάθλιψη εμφανίζουν σημαντικά αυξημένο κίνδυνο αυτοκτονικού ιδεασμού και αυτοκτονικής συμπεριφοράς σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό.³ Walker et al. (2014).Prevalence, associations, and adequacy of treatment of major depression in patients with cancer: a cross-sectional analysis of routinely collected clinical data. The Lancet Oncology, 1(5), 343-350.

Η διάγνωση της κατάθλιψης πρέπει να διενεργείται αποκλειστικά από εξειδικευμένο ιατρό-ψυχίατρο μέσω κλινικής συνέντευξης και ποτέ μέσω διαδικτυακών ερωτηματολογίων.

Η σύνδεση ανάμεσα στον καρκίνο και στην κατάθλιψη

Είναι δύσκολο κάποιος να αξιολογήσει τις αλλαγές στην διάθεση όταν ένας ασθενής αντιμετωπίζει μια απειλητική κατάσταση για τη ζωή του.

Η κατάθλιψη και ο καρκίνος ίσως να έχουν κοινά συμπτώματα. Μπορεί να υπάρχει μια αλληλεπικάλυψη ανάμεσα στις παρενέργειες του καρκίνου και της θεραπείας του με τα συμπτώματα της κατάθλιψης, και αυτό κάνει ακόμη πιο δύσκολο το διαχωρισμό των δύο καταστάσεων. Η χημειοθεραπεία, η ορμονική υποκατάσταση, οι χειρουργικές επεμβάσεις είναι θεραπείες που επηρεάζουν το σώμα. Μπορεί να προκαλούν πόνο, αλλαγές στην εικόνα του σώματος, ναυτία, απώλεια των μαλλιών, και υπερβολική κόπωση.

Ένας ασθενής με καρκίνο μπορεί να εμφανίζει κλινική κατάθλιψη για πάρα πολλούς λόγους, όπως η ανησυχία για την διάγνωση, ο πόνος που βιώνει, το οικογενειακό ιστορικό της κατάθλιψης ή άλλα θέματα ψυχικής υγείας. Επιπλέον, η θεραπεία του καρκίνου συχνά προκαλεί απότομες σωματικές αλλαγές και αυτό απομακρύνει τον ασθενή από τις καθημερινές του δραστηριότητες.

Οι άνθρωποι που είχαν κατάθλιψη πριν την διάγνωση του καρκίνου είναι πολύ πιθανό να βιώνουν κατάθλιψη μετά τη διάγνωση.

Παράγοντες κινδύνου για τους ασθενείς με καρκίνο

Οι πιο σημαντικοί παράγοντες κινδύνου για την κατάθλιψη στους ασθενείς με καρκίνο είναι το προηγούμενο ιστορικό κατάθλιψης. Η θέση του καρκίνου, το στάδιο, η πρόγνωση και η θεραπεία επηρεάζουν την ψυχολογία του ασθενή. Χαρακτηριστικά, ασθενείς με παθήσεις παγκρέατος  ανήκουν σε μια από τις ομάδες υψηλότερου κινδύνου για κατάθλιψη λόγω της βαρύτητας της διάγνωσης. Για τους ασθενείς τελικού σταδίου ο κίνδυνος της κατάθλιψης είναι πολύ υψηλότερος.

Υπάρχουν παράγοντες κινδύνου που επηρεάζουν σημαντικά τους ασθενείς με καρκίνο:

• Η ανεργία
• Το κόστος της θεραπείας και η περιορισμένη πρόσβαση σε δομές υγείας
• Τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας όπως ο νευρωτισμός
• Οι διαφωνίες με τα μέλη της οικογένειας ή την αδυναμία αντιμετώπισης της διάγνωσης του καρκίνου
• Η κακή πρόγνωση αυξάνει τις πιθανότητες για κατάθλιψη
• Η θεραπεία (χημειοθεραπεία, ανοσοθεραπεία, ακτινοθεραπεία, ορμονική θεραπεία)
• Οι γυναίκες έχουν υψηλότερο κίνδυνο για κατάθλιψη από ότι οι άνδρες

Αξίζει να σημειωθεί ότι ορισμένοι τύποι καρκίνου συνδέονται με υψηλότερα ποσοστά κατάθλιψης: ο καρκίνος του παγκρέατος, του πνεύμονα και του ΚΝΣ εμφανίζουν τα υψηλότερα ποσοστά, ενώ ο καρκίνος του θυρεοειδούς και της ουροδόχου κύστης τα χαμηλότερα.

Επιλογές για την κατάθλιψη στους ασθενείς με καρκίνο

Η αβεβαιότητα για το μέλλον και οι αλλαγές στον τρόπο ζωής των ασθενών με καρκίνο κάνει ακόμη πιο δύσκολη την θεραπεία της κατάθλιψης.

Οι ασθενείς νιώθουν έντονη απελπισία, λύπη, απομόνωση, έχουν αλλαγές στον ύπνο και στη διάθεση, και για αυτό πρέπει να ζητούν ψυχολογική υποστήριξη. Η ψυχική υγεία έχει τεράστια επίδραση στην σωματική υγεία.

Η κλινική αντιμετώπιση της κατάθλιψης σε ογκολογικούς ασθενείς περιλαμβάνει εξατομικευμένες παρεμβάσεις, με κύριους άξονες την ψυχοθεραπεία και τη φαρμακοθεραπεία, ιδανικά σε συνδυασμό.

1. Ατομική ψυχοθεραπεία

Η ατομική ψυχοθεραπεία για την κατάθλιψη είναι πολύ σημαντική για την αναγνώριση των συναισθημάτων και των φόβων που έχουν σχέση με τον καρκίνο. Παρέχει ασφαλές περιβάλλον για να μπορεί ο ασθενής να συζητά όσα τον απασχολούν. Με την καθοδήγηση ενός έμπειρου ψυχοθεραπευτή ο ασθενής μπορεί να αλλάξει τον αρνητικό τρόπο σκέψης.

Η ψυχοθεραπεία είναι πολύ βοηθητική για τους ασθενείς με καρκίνο και κατάθλιψη, και παρέχει ένα ασφαλές, μη επικριτικό περιβάλλον για να εκφράζουν όλες τις ανησυχίες, τους φόβους και τα συναισθήματά τους. Ο ασθενής μπορεί να μάθει να αντιμετωπίζει το άγχος μέσω τεχνικών χαλάρωσης όπως ο διαλογισμός, η άσκηση. Ο ψυχοθεραπευτής μπορεί να ζητήσει επιπλέον πληροφορίες από τα μέλη της οικογένειας και να προτείνει οικογενειακή ψυχοθεραπεία ώστε να υπάρχει καλύτερη επικοινωνία.

2. Ομαδική ψυχοθεραπεία

Η ομαδική ψυχοθεραπεία είναι πολύ σημαντική για τους ανθρώπους που δίνουν μάχη με τον καρκίνο. Η συζήτηση με ανθρώπους που έχουν παρόμοιες εμπειρίες βοηθούν τους ασθενείς να μην νιώθουν μόνοι και απομονωμένοι.

3. Φαρμακευτική αγωγή

Τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα δύνανται να συμβάλλουν στη σταθεροποίηση της διάθεσης, εφόσον συνταγογραφηθούν από ιατρό. Ωστόσο, είναι ανάγκη οι ασθενείς να γνωρίζουν τις παρενέργειες, και πως αυτά αλληλεπιδρούν με άλλα φάρμακα, την χημειοθεραπεία και την ορμονική υποκατάσταση.

Στην κλινική πράξη, οι SSRIs (Επιλεκτικοί Αναστολείς Επαναπρόσληψης Σεροτονίνης), όπως η σερτραλίνη, αποτελούν συνήθως πρώτη επιλογή λόγω του ευνοϊκού προφίλ αλληλεπιδράσεων με τα περισσότερα χημειοθεραπευτικά σχήματα, σε αντίθεση με τα τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά που απαιτούν μεγαλύτερη προσοχή.

4. Ενσυνειδητότητα

Ο καρκίνος μπορεί να κάνει τους ανθρώπους να νιώθουν ότι χάνουν τον έλεγχο. Οι τεχνικές που ενισχύουν την ενσυνειδητότητα όπως η γιόγκα, ο διαλογισμός, οι βαθιές αναπνοές συμβάλλουν στην υποστήριξη της ψυχολογικής ευεξίας με μη παρεμβατικό τρόπο. Αυτές οι τεχνικές βελτιώνουν την ποιότητα ζωής των ανθρώπων.

Ποια είναι η επίδραση της κατάθλιψη στους φροντιστές;

Οι ασθενείς με καρκίνο δεν είναι οι μόνοι που πρέπει να δίνουν ιδιαίτερη σημασία στα σημάδια της κατάθλιψης. Καθώς μπορεί να επηρεάζει και τους φροντιστές ή τα συγγενικά πρόσωπα. Πολλοί άνθρωποι που φροντίζουν τα αγαπημένα τους πρόσωπα που δίνουν μάχη με τον καρκίνο νιώθουν αβοήθητοι, γιατί δεν μπορούν να βλέπουν τους αγαπημένους τους να υποφέρουν και δεν έχουν την εκπαίδευση να φροντίζουν τους άλλους. Και τις περισσότερες φορές, δεν ξέρουν πως να βοηθήσουν. Καλό είναι λοιπόν οι φροντιστές να προσέχουν τον εαυτό τους γιατί μπορεί να φτάσουν σε συναισθηματική εξουθένωση λόγω του συνεχούς στρες και της θλίψης.

Η συγκεκριμένη κατάσταση στη διεθνή βιβλιογραφία αναφέρεται ως «φαινόμενο της δευτερογενούς τραυματικής φροντίδας» (secondary traumatic stress) ή «συμπονετική κόπωση» (compassion fatigue) και εκτιμάται ότι αφορά έως και 1 στους 4 φροντιστές ογκολογικών ασθενών.

Πως μπορώ να βοηθήσω έναν καρκινοπαθή που έχει κατάθλιψη;

Οι ασθενείς που εμφανίζουν κατάθλιψη μετά την διάγνωση του καρκίνου μπορούν να ζητούν παρηγορητική φροντίδα. Η παρηγορητική φροντίδα έχει εσφαλμένα αποκλειστική σύνδεση με το τέλος της ζωής. Όμως είναι ένα πεδίο ειδίκευσης που έχει ως στόχο την βελτίωση της ποιότητας ζωής των ασθενών που έχουν διαγνωστεί με κάποια χρόνια ή απειλητική για την ζωή ασθένεια όπως ο καρκίνος.

Η παρηγορητική φροντίδα περιλαμβάνει πολλές πτυχές όπως η διαχείριση του πόνου, η βελτίωση της επικοινωνίας, η συναισθηματική υποστήριξη και η σωστή διατροφή.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Mitchell et al. (2011). Prevalence of depression, anxiety, and adjustment disorder in oncological, haematological, and palliative-care settings: a meta-analysis of 94 interview-based studies. The Lancet Oncology, 12(2), 160-174. [link]
2. ↸2.Pitman et al. (2018). Depression and anxiety in patients with cancer. BMJ, 361, k1415. [link]
3. ↸3.Walker et al. (2014).Prevalence, associations, and adequacy of treatment of major depression in patients with cancer: a cross-sectional analysis of routinely collected clinical data. The Lancet Oncology, 1(5), 343-350. [link]
4. ↸4.National Institute for Health and Care Excellence (NICE). (2022). Depression in adults: treatment and management. [link]