Κοιλιοκάκη (δυσανεξία στη γλουτένη)

Κοιλιοκάκη

Η κοιλιοκάκη (Celiac disease) είναι ένα αυτοάνοσο νόσημα στο οποίο το ανοσοποιητικό σύστημα αντιδρά στη γλουτένη (που υπάρχει στο σιτάρι και σε άλλα δημητριακά) και βλάπτει το λεπτό έντερο.¹ Lebwohl, B., et al. (2018). Coeliac disease. The Lancet, 391(10115), 70–81.

Η γλουτένη στο πεπτικό σύστημα προκαλεί την σύνθεση αντισωμάτων από το ανοσοποιητικό σύστημα εναντίον της. Αυτά τα αντισώματα προκαλούν βλάβη στο τοίχωμα του λεπτού εντέρου (του βλεννογόνου). Η καταστροφή του βλεννογόνου στο λεπτό έντερο, μειώνει την ικανότητα απορρόφησης θρεπτικών συστατικών από την τροφή, πράγμα που μπορεί να προκαλεί ανεπάρκεια σε θρεπτικά συστατικά.

Κοιλιοκάκη και γλουτένη

Η γλουτένη είναι μια πρωτεΐνη που υπάρχει στα δημητριακά, ειδικά το σιτάρι, το κριθάρι και τη σίκαλη. Αυτά τα δημητριακά, ειδικά το σιτάρι, αποτελεί συστατικό σε πολλές τροφές στη Δύση, από το ψωμί και τα δημητριακά, τα ζυμαρικά και τα αρτοσκευάσματα. Πέρα από αυτά, η γλουτένη συχνά αποτελεί πρόσθετο σε προϊόντα διατροφής που δεν περιμένουμε, όπως οι σάλτσες, οι σούπες και τα έτοιμα φαγητά. Η μπύρα συνήθως φτιάχνεται από κριθάρι ή σίκαλη.

Πώς η κοιλιοκάκη επηρεάζει το σώμα μας;

Η κοιλιοκάκη είναι ένα αυτοάνοσο νόσημα. Αυτό σημαίνει ότι το ανοσοποιητικό μας σύστημα λανθασμένα επιτίθεται στους υγιείς ιστούς. Δεν είναι απολύτως ξεκάθαρες οι αιτίες της κοιλιοκάκης. Δεν είναι γνωστό το γιατί το ανοσοποιητικό σύστημα αντιδρά με αυτό τον τρόπο. Αλλά ο συνδυασμός γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων παίζει ρόλο σε αυτό.

Στην κοιλιοκάκη, το ανοσοποιητικό σύστημα αντιλαμβάνεται τα μόρια της γλουτένης ως απειλή για το σώμα και τους επιτίθεται. Αυτή η βλάβη στην επιφάνεια του λεπτού εντέρου, μειώνει την ικανότητα του σώματος να απορροφά τα θρεπτικά συστατικά από τις τροφές. Από το λεπτό έντερο γίνεται η απορρόφηση όλων των θρεπτικών συστατικών της τροφής, περιλαμβανομένων των πρωτεϊνών όπως η γλουτένη. Στην περίπτωση της κοιλιοκάκης, η γλουτένη στο λεπτό έντερο προκαλεί μια αυτοάνοση αντίδραση. Το ανοσοποιητικό σύστημα στέλνει φλεγμονώδη κύτταρα και αντισώματα για να καταστρέψουν τα μόρια της γλουτένης. Αυτά τα κύτταρα επίσης καταστρέφουν τη βλεννώδη μεμβράνη που καλύπτει το τοίχωμα του λεπτού εντέρου (βλεννογόνο).

Δομή του εντέρου και κοιλιοκάκη

Ο βλεννογόνος του λεπτού εντέρου έχει μεγάλη έκταση και αποτελείται από πολύ μικρές δομές. Αν τεντώσουμε το βλεννογόνο του λεπτού εντέρου καλύπτει ένα γήπεδο του τένις. Οι πτυχώσεις του βλεννογόνου αυξάνουν την επιφάνειά του ώστε να απορροφά όσο το δυνατόν περισσότερα θρεπτικά συστατικά στη διάρκεια της πέψης. Αλλά τα κύτταρα του ανοσοποιητικού στην περίπτωση της κοιλιοκάκης καταστρέφουν αυτές τις πτυχώσεις, με αποτέλεσμα να περιορίζουν την επιφάνεια του βλεννογόνου.

Συμπτώματα κοιλιοκάκης

Τα συμπτώματα της κοιλιοκάκης ποικίλουν ανάμεσα στους ανθρώπους, πράγμα που κάνει δύσκολη τη διάγνωσή της.² Ludvigsson, J. F., et al. (2014). Diagnosis and management of adult coeliac disease: guidelines from the British Society of Gastroenterology. Gut, 63(8), 1210–1228. Μερικοί άνθρωποι δεν έχουν κανένα σύμπτωμα. Ενώ άλλοι έχουν δυσπεψία και άλλα συμπτώματα του γαστρεντερικού όταν καταναλώνουν γλουτένη. Επίσης, κάποιοι έχουν ασαφή συμπτώματα όπως η έλλειψη θρεπτικών συστατικών, όταν πλέον έχει γίνει η βλάβη. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η αναιμία είναι ένα από τα πρώτα συμπτώματα.

Τα συμπτώματα του γαστρεντερικού περιλαμβάνουν:

• Πόνο στο στομάχι
• Φούσκωμα
• Αέρια
• Δυσκοιλιότητα
• Διάρροια
• Μετεωρισμό

Τα συμπτώματα της σιδηροπενικής αναιμίας περιλαμβάνουν:

• Αδυναμία και κόπωση
• Χλωμή επιδερμίδα
• Κρύα χέρια
• Εύθραυστα νύχια
• Πονοκεφάλους
• Άφθες στο στόμα

Άλλα συμπτώματα από την κακή διατροφή περιλαμβάνουν:

• Ανεπιθύμητη απώλεια βάρους
• Καθυστέρηση της ανάπτυξης στα παιδιά
• Καταπόνηση των μυών
• Προβλήματα στο σμάλτο των δοντιών, όπως τα στίγματα
• Αλλαγές στη διάθεση, όπως η ευερεθιστότητα στα παιδιά και η κατάθλιψη στους ενήλικες

Ερπητοειδής δερματίτιδα

Περίπου το 15% των ανθρώπων με κοιλιοκάκη εμφανίζουν αυτή τη χρόνια δερματική πάθηση ως παρενέργεια. Είναι επίσης γνωστή ως "εξάνθημα της γλουτένης", στην οποία τα ίδια αντισώματα κατά της γλουτένης καταστρέφουν το λεπτό έντερο στην κοιλιοκάκη. Η ερπητοειδής δερματίτιδα εκδηλώνεται με ένα εξάνθημα που προκαλεί κνησμό, που μοιάζει με εξόγκωμα ή έχει φυσαλίδες. Τυπικά, εμφανίζεται στους αγκώνες, στα γόνατα, στους γλουτούς ή στο τριχωτό της κεφαλής.

Κοιλιοκάκη σε παιδιά, εφήβους και εγκυμοσύνη

Στα παιδιά και στους εφήβους η κοιλιοκάκη μπορεί να εκδηλωθεί με καθυστέρηση ανάπτυξης, χαμηλό βάρος, κοιλιακή διάταση, ευερεθιστότητα και αναιμία, ακόμη και χωρίς έντονα γαστρεντερικά συμπτώματα. Η έγκαιρη διάγνωση είναι κρίσιμη, γιατί η παρατεταμένη δυσαπορρόφηση επηρεάζει την οστική υγεία και τη σωματική ανάπτυξη.

Σύγχρονες παιδιατρικές οδηγίες επιτρέπουν σε επιλεγμένες περιπτώσεις με πολύ υψηλούς τίτλους αντισωμάτων να τεθεί διάγνωση χωρίς βιοψία, υπό αυστηρά κριτήρια.

Στην εγκυμοσύνη, η αδιάγνωστη κοιλιοκάκη συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο αποβολών, πρόωρου τοκετού και χαμηλού βάρους γέννησης. Ο έγκαιρος έλεγχος και η αυστηρή δίαιτα χωρίς γλουτένη βελτιώνουν σημαντικά την πρόγνωση για μητέρα και έμβρυο.

Πώς θα καταλάβω ότι έχω κοιλιοκάκη;

Μπορεί να υποπτευθείτε ότι έχετε κοιλιοκάκη αν έχετε ενοχλήσεις στο γαστρεντερικό μετά από την κατανάλωση γλουτένης. Πολλοί άνθρωποι έχουν ευαισθησία στη γλουτένη ή στο σιτάρι, που υπάρχει σε πολλά προϊόντα. Οι τροφικές δυσανεξίες μπορεί να προκαλούν δυσάρεστα συμπτώματα μετά την κατανάλωση συγκεκριμένων τροφών, αλλά δεν καταστρέφουν το λεπτό έντερο όπως συμβαίνει στην κοιλιοκάκη. Για τη διάγνωση της κοιλιοκάκης πρέπει να γίνει η αναγνώριση της βλάβης.³ National Institute for Health and Care Excellence. (2015). Coeliac disease: recognition, assessment and management (NICE Guideline No. 20).

Σε κλινικό επίπεδο, η διερεύνηση της κοιλιοκάκης ακολουθεί συνήθως μια συγκεκριμένη πορεία. Αρχικά ο ιατρός αξιολογεί τα συμπτώματα, το οικογενειακό και ιατρικό ιστορικό και κρίνει αν υπάρχει ένδειξη για έλεγχο. Στη συνέχεια ζητά εξειδικευμένες αιματολογικές εξετάσεις αντισωμάτων, όσο ο ασθενής καταναλώνει ακόμη γλουτένη. Εφόσον οι τίτλοι είναι θετικοί ή η υποψία παραμένει ισχυρή, προτείνεται γαστροσκόπηση με λήψη βιοψιών για επιβεβαίωση. Μετά τη διάγνωση, ο ασθενής καθοδηγείται σε αυστηρή δίαιτα χωρίς γλουτένη και προγραμματίζεται τακτικός επανέλεγχος.

Προσοχή: Μην ξεκινήσετε μόνοι σας δίαιτα χωρίς γλουτένη. Είναι σημαντικό να κάνετε τις απαραίτητες εξετάσεις πριν ακολουθήσετε μια δίαιτα χωρίς γλουτένη, οι οποίες θα δείξουν αν όντως η γλουτένη επηρεάζει το σώμα σας.

Εξωεντερικές εκδηλώσεις

Πολλές φορές η κοιλιοκάκη εκδηλώνεται κυρίως με εξωεντερικά συμπτώματα, χωρίς έντονα προβλήματα από το πεπτικό, γεγονός που καθυστερεί τη διάγνωση.

Τέτοια σημάδια είναι η εμμένουσα σιδηροπενική αναιμία παρά την αγωγή, η οστεοπενία ή οστεοπόρωση σε νεαρή ηλικία, τα επαναλαμβανόμενα στοματικά έλκη, η δερματίτιδα herpetiformis, η χρόνια κόπωση και ο χρόνιος πονοκέφαλος.

Επιπλέον, η ανεξήγητη υπογονιμότητα ή οι καθ’ έξιν αποβολές έχουν συσχετιστεί με αδιάγνωστη κοιλιοκάκη.

Σε παρουσία ενός ή περισσότερων από τα παραπάνω, ειδικά όταν συνυπάρχει οικογενειακό ιστορικό ή άλλο αυτοάνοσο νόσημα, ο έλεγχος για κοιλιοκάκη είναι απολύτως ενδεδειγμένος.

Πότε πρέπει να γίνει έλεγχος για κοιλιοκάκη;

Ο εργαστηριακός έλεγχος για κοιλιοκάκη συνιστάται όταν υπάρχουν επίμονα συμπτώματα από το πεπτικό (διάρροια ή δυσκοιλιότητα, φούσκωμα, μετεωρισμός, κοιλιακό άλγος) ή ανεξήγητη απώλεια βάρους.

Ένδειξη για έλεγχο αποτελούν επίσης η σιδηροπενική αναιμία χωρίς σαφή αιτία, η οστεοπενία ή οστεοπόρωση σε νεαρή ηλικία, οι συχνές άφθες στο στόμα, η χρόνια κόπωση και η ερπητοειδής δερματίτιδα.

Σε συγγενείς πρώτου βαθμού ατόμων με διαγνωσμένη κοιλιοκάκη, όπως γονείς, αδέλφια ή παιδιά, προτείνεται προληπτικός έλεγχος ακόμη και αν δεν υπάρχουν συμπτώματα. Υψηλότερο κίνδυνο έχουν άτομα με άλλα αυτοάνοσα νοσήματα, όπως σακχαρώδη διαβήτη τύπου 1 ή θυρεοειδίτιδα Hashimoto.

Ειδικές διαγνωστικές εξετάσεις

Η διάγνωση της κοιλιοκάκης ξεκινά με εξειδικευμένες αιματολογικές εξετάσεις οι οποίες είναι ιδιαίτερα αξιόπιστες, όταν γίνονται υπό τις σωστές προϋποθέσεις.

• Ο βασικός δείκτης είναι τα αντισώματα κατά της ιστικής τρανσγλουταμινάσης (anti‑tTG IgA), τα οποία έχουν πολύ υψηλή ευαισθησία.
• Αντισώματα έναντι ενδομυΐου (EMA IgA), που χρησιμοποιούνται για επιβεβαίωση λόγω της εξαιρετικά υψηλής ειδικότητάς τους.
• Η μέτρηση της ολικής IgA είναι απαραίτητη για να αποκλειστεί ανεπάρκεια IgA, η οποία μπορεί να δώσει ψευδώς αρνητικά αποτελέσματα.

Είναι εξαιρετικά σημαντικό οι εξετάσεις αυτές να πραγματοποιούνται όσο ο ασθενής καταναλώνει ακόμη γλουτένη σε καθημερινή βάση, ώστε να αποφευχθούν τα ψευδώς αρνητικά αποτελέσματα.

• Σε μικρά παιδιά ή άτομα με ανεπάρκεια IgA αξιολογούνται και αντισώματα έναντι αποδιαμυδωμένων πεπτιδίων γλιαδίνης (DGP IgG/IgA).
• Σε περιπτώσεις διαγνωστικών διλημμάτων, χρησιμοποιείται συμπληρωματικά ο γενετικός έλεγχος (HLA-DQ2 και HLA-DQ8), καθώς ένα αρνητικό αποτέλεσμα πρακτικά αποκλείει εντελώς την πιθανότητα ύπαρξης της κοιλιοκάκης.

Προσοχή: ο ασθενής πρέπει να συνεχίζει να καταναλώνει τροφές με γλουτένη για τουλάχιστον 6 εβδομάδες πριν τον αιματολογικό έλεγχο και μέχρι να πραγματοποιηθεί τυχόν γαστροσκόπηση με βιοψίες. Η προετοιμασία πριν από τις εξετάσεις είναι καθοριστική για την αξιοπιστία των αποτελεσμάτων. 

Γαστροσκόπηση και βιοψίες

Εφόσον οι αιματολογικές ενδείξεις είναι θετικές, η οριστική επιβεβαίωση της νόσου στους ενήλικες απαιτεί γαστροσκόπηση και λήψη πολλαπλών βιοψιών από το δωδεκαδάκτυλο για ιστολογική εξέταση.

Κατά την ενδοσκόπηση ο γαστρεντερολόγος εξετάζει τον βλεννογόνο του λεπτού εντέρου και λαμβάνει δείγματα ιστού, τα οποία αξιολογούνται στο μικροσκόπιο. Τυπικά ευρήματα είναι η ατροφία των εντερικών λαχνών, η υπερπλασία των κρυπτών και η αύξηση των ενδοεπιθηλιακών λεμφοκυττάρων, που συχνά ταξινομούνται με την κλίμακα Marsh–Oberhuber.

Ο συνδυασμός θετικών αιματολογικών εξετάσεων, συμβατής ιστολογίας και κλινικής εικόνας επιβεβαιώνει με μεγάλη αξιοπιστία τη διάγνωση της κοιλιοκάκης και καθοδηγεί τη θεραπευτική προσέγγιση.

Θεραπεία της κοιλιοκάκης

Δεν υπάρχει θεραπεία για την κοιλιοκάκη, αλλά όταν κάποιος κάνει μια διατροφή χωρίς γλουτένη αυτό μπορεί να συμβάλει στη διαχείριση των συμπτωμάτων και τη μείωση του κινδύνου μακροχρόνιων επιπλοκών της κατάστασης.

Ακόμη και αν κάποιος έχει ήπια συμπτώματα, οι αλλαγές στις διατροφικές συνήθειες είναι αναγκαίες καθώς η κατανάλωση γλουτένης μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρές επιπλοκές. Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που δεν έχουν κανένα σύμπτωμα ωστόσο έχουν κοιλιοκάκη.

Επίσης, είναι πολύ σημαντικό η διατροφή να είναι υγιεινή και ισορροπημένη. Πλέον στις μέρες μας υπάρχουν πολλές επιλογές τροφών χωρίς γλουτένη.

Το πρώτο και πιο σημαντικό βήμα για τη διαχείριση της κοιλιοκάκης είναι η διακοπή της κατανάλωσης της γλουτένης. Δεν μπορείτε να αλλάξετε τον τρόπο με τον οποίο το σώμα σας αντιδρά στη γλουτένη, αλλά μπορείτε να περιορίσετε την πυροδότηση της ανοσολογικής αντίδρασης. ⁴ Lindfors, K., et al. (2019). Coeliac disease. Nature Reviews Disease Primers, 5(1). Με τη διακοπή της γλουτένης, το λεπτό έντερο αρχίζει να επουλώνεται και σύντομα θα μπορεί να απορροφήσει θρεπτικά συστατικά. Βέβαια, για να γίνει αυτό πρέπει να μένετε δεσμευμένοι σε αυτή τη διατροφή για μια ζωή.

Επιπλέον θεραπείες μπορεί να περιλαμβάνουν:

• Συμπληρώματα διατροφής για την αποκατάσταση των σοβαρών ανεπαρκειών.
• Ειδική αγωγή για την ερπητοειδή δερματίτιδα, όπως η δαψόνη.
• Κορτικοστεροειδή για την σοβαρή φλεγμονή που δεν ανταποκρίνεται γρήγορα στην νέα διατροφή.
• Συνεχή παρακολούθηση, τακτικές εξετάσεις για την επιβεβαίωση του ελέγχου της νόσου.

Μακροχρόνια παρακολούθηση

Η διάγνωση της κοιλιοκάκης δεν ολοκληρώνεται με την έναρξη της δίαιτας χωρίς γλουτένη. Απαιτείται συστηματική, μακροχρόνια παρακολούθηση.

Συνιστάται επανέλεγχος των αντισωμάτων anti‑tTG ανά 6–12 μήνες, ώστε να αξιολογείται η συμμόρφωση στη δίαιτα και η ύφεση της φλεγμονής στο έντερο.

Παράλληλα, πρέπει να ελέγχονται τα επίπεδα σιδήρου, φερριτίνης, βιταμινών Β12, φυλλικού οξέος και βιταμίνης D, καθώς και η οστική πυκνότητα σε ασθενείς με παράγοντες κινδύνου για οστεοπόρωση.

Η παρακολούθηση ιδανικά γίνεται σε συνεργασία γαστρεντερολόγου, παθολόγου και κλινικού διαιτολόγου, ώστε να εντοπίζονται εγκαίρως πιθανές επιπλοκές και να προσαρμόζεται η θεραπευτική προσέγγιση.

Επιπλοκές της κοιλιοκάκης

Οι επιπλοκές της κοιλιοκάκης συνήθως εμφανίζονται σε ανθρώπους που συνεχίζουν να καταναλώνουν γλουτένη ή σε όσους ακόμη δεν έχουν διαγνωστεί με τη νόσο, ένα σύνηθες πρόβλημα σε πιο ήπιες περιπτώσεις.

Οι πιθανές μακροχρόνιες επιπλοκές περιλαμβάνουν:

• αδυναμία των οστών (οστεοπόρωση)
• σιδηροπενική αναιμία
• έλλειψη βιταμίνης Β12 και άλλων στοιχείων
• ερπητοειδής δερματίτιδα
• κάποιες μορφές καρκίνου, όπως ο καρκίνος του εντέρου
• προβλήματα στην εγκυμοσύνη, όπως το χαμηλό βάρος γέννησης ενός μωρού.

Ολοκληρωμένη υποστήριξη του οργανισμού

Η διαχείριση της κοιλιοκάκης δεν περιορίζεται μόνο στη δίαιτα χωρίς γλουτένη, αλλά αφορά μια συνολική, σωματική και ψυχολογική φροντίδα. Η συστηματική κάλυψη των διατροφικών ελλείψεων, η παρακολούθηση της οστικής υγείας και η προσαρμογή σε έναν νέο τρόπο ζωής είναι βασικοί άξονες.

Εξίσου σημαντική είναι η ψυχολογική υποστήριξη, καθώς πολλοί ασθενείς βιώνουν άγχος, στρες και κοινωνικούς περιορισμούς λόγω των διατροφικών περιορισμών.

Η εκμάθηση τεχνικών διαχείρισης του άγχους, η ενίσχυση της αυτοφροντίδας και, όπου χρειάζεται, η συνεργασία με ψυχίατρο, βοηθούν τον ασθενή να διατηρήσει καλή ψυχική υγεία και καλύτερη συμμόρφωση στη θεραπευτική αγωγή.

Συχνές ερωτήσεις (FAQ)

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Lebwohl, B., et al. (2018). Coeliac disease. The Lancet, 391(10115), 70–81. [Coeliac disease clinical overview]
2. ↸2.Ludvigsson, J. F., et al. (2014). Diagnosis and management of adult coeliac disease: guidelines from the British Society of Gastroenterology. Gut, 63(8), 1210–1228. [Adult coeliac diagnosis guidelines]
3. ↸3.National Institute for Health and Care Excellence. (2015). Coeliac disease: recognition, assessment and management (NICE Guideline No. 20). [Coeliac assessment NICE guideline]
4. ↸4.Lindfors, K., et al. (2019). Coeliac disease. Nature Reviews Disease Primers, 5(1). [Coeliac pathogenesis and management If you want, I can also give you:]