Τριχοτιλλομανία

Τριχοτιλλομανία

Η τριχοτιλλομανία είναι μια ψυχική διαταραχή που αφορά την ανεξέλεγκτη, εμμονική επιθυμία να τραβάει κάποιος τα μαλλιά του.⁴ American Psychiatric Association. Trichotillomania. Το τράβηγμα των μαλλιών από το κεφάλι είναι κάτι σύνηθες, αλλά μερικοί ασθενείς μπορεί να τραβούν τις τρίχες και από άλλα σημεία στο σώμα, όπως τις βλεφαρίδες, τα φρύδια, τις τρίχες στα χέρια και στα πόδια. Αφορά τους ενήλικες, αλλά και τα παιδιά κυρίως, καθώς ξεκινά συνήθως από την παιδική ηλικία (9-13 ετών). Η αξιολόγηση και η διαχείρισή της πρέπει να γίνονται από ψυχίατρο.

Κλινικά, το πιο σημαντικό δεν είναι μόνο το αν υπάρχει τράβηγμα μαλλιών, αλλά και το πόση δυσφορία, ντροπή ή λειτουργική επιβάρυνση προκαλεί στην καθημερινότητα του ατόμου.

Η πιο κοινή μέθοδος τραβήγματος μαλλιών στους πάσχοντες είναι να χρησιμοποιούν τα δάχτυλά τους. Ωστόσο, ορισμένοι πάσχοντες χρησιμοποιούν επίσης τσιμπιδάκια ή άλλα όργανα. Ο όρος «τριχοτιλλομανία» χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά το 1889, από τον Γάλλο δερματολόγο François Henri Hallopeau.

Τριχοτιλλομανία και παιδιά

Μερικές φορές, τα παιδιά με τριχοτιλλομανία δεν συνειδητοποιούν τι κάνουν ασυνείδητα, μέχρι αυτή η κατάσταση να έχει μεγάλο αντίκτυπο. Για παράδειγμα, ένα παιδί μπορεί να βλέπει τηλεόραση και μετά να βλέπει τον καναπέ γεμάτο με τρίχες. Αυτή η κατάσταση είναι γνωστή ως αυτόματη τριχοτιλλομανία, δηλαδή γίνεται ασυνείδητα χωρίς την προσοχή του ατόμου.

Αντιθέτως, άλλα παιδιά με τριχοτιλλομανία έχουν επίγνωση για το τι κάνουν. Τραβούν τις τρίχες τους επειδή έτσι «νιώθουν καλύτερα». Συχνά, περιμένουν να μείνουν μόνα τους πριν αρχίσουν να τραβάνε τα μαλλιά τους. Αυτή η κατάσταση είναι γνωστή ως εστιασμένη τριχοτιλλομανία.

Η τριχοτιλλομανία μπορεί να επηρεάσει οποιοδήποτε μέρος του σώματος. Ενώ τα μαλλιά είναι το πιο συχνό σημείο εντοπισμού αυτής της συνήθειας, τα άτομα με τριχοτιλλομανία μπορεί επίσης να τραβούν τρίχες από τα φρύδια, τις βλεφαρίδες, την ηβική περιοχή, τα χέρια, τα πόδια ή άλλες περιοχές του σώματος.

Αιτίες τριχοτιλλομανίας

Η τριχοτιλλομανία συχνά αποτελεί ένα μηχανισμό αντιμετώπισης διαφόρων συναισθημάτων και καταστάσεων. Για παράδειγμα, μπορεί να λειτουργεί ως τρόπος διαχείρισης του στρες και του άγχους, αλλά και της πλήξης ή της στεναχώριας. Η προσωρινή ανακούφιση δεν επιλύει τα υποκείμενα προβλήματα, οδηγώντας το άτομο σε έναν φαύλο κύκλο επανάληψης της συνήθειας.

Η τριχοτιλλομανία μπορεί επίσης να αποτελεί εκδήλωση άλλων υποκείμενων ψυχολογικών δυσκολιών. Συχνά συνδέεται με χαμηλή αυτοεκτίμηση και κοινωνικό άγχος.

Η τριχοτιλλομανία συχνά συνδέεται επίσης με την αγχώδη διαταραχή, την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (OCD) και τη διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητα (ΔΕΠΥ), δηλαδή υπάρχει συχνά συννοσηρότητα. Αντίθετα με την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, η τριχοτιλλομανία χαρακτηρίζεται κυρίως από επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές εστιασμένες στο σώμα, με στόχο τη μείωση της εσωτερικής έντασης ή από συνήθεια, και όχι απαραίτητα από μια ιδεοληψία.

Η τριχοτιλλομανία συνδέεται και με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά προσωπικότητας. Η έρευνα δείχνει ότι τα άτομα με τριχοτιλλομανία τείνουν να εμφανίζουν ορισμένα χαρακτηριστικά προσωπικότητας που μπορεί να συμβάλλουν στην ανάπτυξη και διατήρηση της διαταραχής, όπως ο νευρωτισμός και η εσωστρέφεια.

Τριχοφαγία - σύνδρομο της Ραπουνζέλ

Σχετική με την τριχοτιλλομανία είναι και η τριχοφαγία. Δηλαδή, ορισμένα παιδιά μπορεί ακόμα και να τρώνε τα μαλλιά τους, με αποτέλεσμα με την πάροδο μηνών να σχηματίζεται στο στομάχι ή στο δωδεκαδάκτυλο τριχοπίλημα. Σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να απαιτείται άμεση ιατρική αξιολόγηση και, ορισμένες φορές, χειρουργική αντιμετώπιση. Το συγκεκριμένο σύνδρομο ονομάζεται ανεπίσημα και σύνδρομο της Ραπουνζέλ, και χαρακτηρίζεται από την καταναγκαστική επιθυμία για τράβηγμα των μαλλιών και κατάποσης αυτών.

Ποια είναι τα συμπτώματα της τριχοτιλλομανίας;

Τα σημάδια που δείχνουν ότι ένα παιδί μπορεί να έχει τριχοτιλλομανία περιλαμβάνουν:

• Τριχόπτωση στη μία πλευρά του κεφαλιού.
• Ξαφνική απώλεια πολλών μαλλιών.
• Πολλά μαλλιά στο πάτωμα ή στο μαξιλάρι στο δωμάτιο του παιδιού.
• Τα χέρια του παιδιού είναι συχνά στο κεφάλι.
• Τα παιδιά φορούν καπέλα επειδή δεν θέλουν οι άλλοι να δουν τα κενά στο κεφάλι τους.
• Τα παιδιά κοιτούν συνεχώς τον καθρέφτη.
• Χαμηλή αυτοεκτίμηση.
• Ντροπή για την εμφάνισή τους ή επειδή δυσκολεύονται να σταματήσουν να τραβούν τα μαλλιά τους.

Η τριχοτιλλομανία συνήθως κορυφώνεται στην ηλικία των 12-13 ετών, αλλά μπορεί να εμφανιστεί και νωρίτερα.

Επιπτώσεις τριχοτιλλομανίας

Μία από τις συνέπειες της τριχοτιλλομανίας είναι ότι ένας πάσχων μπορεί να δημιουργήσει στην κεφαλή «μπαλώματα» που συχνά έχουν ασυνήθιστο σχήμα και μπορεί να επηρεάζουν τη μία πλευρά περισσότερο από την άλλη. Αυτό μπορεί να οδηγήσει το άτομο να προσπαθήσει να καλύψει την απώλεια μαλλιών με τεχνικές καμουφλάζ, όπως καπέλα, κασκόλ ή ψεύτικες βλεφαρίδες. Ορισμένα άτομα ενδέχεται να χρησιμοποιούν και άλλες αισθητικές λύσεις καμουφλάζ για να καλύψουν την τριχόπτωση. Όταν η τριχόπτωση δεν μπορεί να καλυφθεί, οι πάσχοντες αποφεύγουν συχνά τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, γεγονός που μπορεί να ενισχύσει αισθήματα ντροπής και χαμηλής αυτοεκτίμησης.

Έτσι, η τριχοτιλλομανία μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνική απομόνωση, καθώς τα άτομα αποφεύγουν τις κοινωνικές συναναστροφές λόγω της ντροπής που αισθάνονται. Τα άτομα με τριχοτιλλομανία μπορεί επίσης να εμφανίσουν άγχος, κατάθλιψη και χαμηλή αυτοεκτίμηση, τα οποία συχνά συνδέονται με τη διαταραχή.

Πώς μπορεί να γίνει η διάγνωση της τριχοτιλλομανίας;

Από κλινική σκοπιά, η διάγνωση δεν βασίζεται μόνο στην παρουσία τριχόπτωσης, αλλά και στο μοτίβο της συμπεριφοράς, στην αποτυχημένη προσπάθεια ελέγχου της και στον βαθμό ψυχικής επιβάρυνσης.

Η διάγνωση της τριχοτιλλομανίας μπορεί να γίνει όταν ένα παιδί τραβά τα μαλλιά του για μεγάλο χρονικό διάστημα και νιώθει αναστάτωση γι’ αυτό. Για να γίνει η διάγνωση, πρέπει το παιδί να έχει κάνει προσπάθειες και να έχει αποτύχει να σταματήσει να τραβά τα μαλλιά του. Πριν από τη διάγνωση, γίνονται εξετάσεις για τον αποκλεισμό άλλων ιατρικών προβλημάτων που προκαλούν τριχόπτωση.

Η διαγνωστική αξιολόγηση της τριχοτιλλομανίας μπορεί να περιλαμβάνει:

• Την αναγνώριση της αιτίας για την απώλεια των μαλλιών.
• Την ποσότητα των μαλλιών που έχει χάσει ο ασθενής στη διάρκεια αυτής της κατάστασης.
• Την αξιολόγηση άλλων ιατρικών θεμάτων υγείας που μπορεί να σχετίζονται με την απώλεια των μαλλιών.
• Τον αποκλεισμό πιθανών αιτιών για την απώλεια μαλλιών.

Μετά τη διάγνωση, το άτομο μπορεί να συζητήσει με έναν ψυχοθεραπευτή τις κατάλληλες επιλογές διαχείρισης της κατάστασης.

Πόσο συχνή είναι η τριχοτιλλομανία;

Η τριχοτιλλομανία δεν είναι τόσο σπάνια όσο πιστεύουν πολλοί. Σύμφωνα με συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση, επηρεάζει περίπου το 1% του γενικού πληθυσμού, γεγονός που δείχνει ότι πρόκειται για κλινικά σημαντική διαταραχή και όχι για μια «απλή κακή συνήθεια».

Τριχοτιλλομανία στα παιδιά - διαχείριση και υποστήριξη

Μία από τις βασικές, τεκμηριωμένες προσεγγίσεις για τη διαχείριση της τριχοτιλλομανίας είναι η ψυχοθεραπεία, στην οποία τα παιδιά μαθαίνουν να κατανοούν τα συναισθήματα και τις καταστάσεις που δημιουργούν την επιθυμία να τραβούν τα μαλλιά τους. Επίσης, μαθαίνουν δεξιότητες για να αντικαταστήσουν αυτή τη συνήθεια.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, βοηθητικά ερεθίσματα αυτοπαρατήρησης ή μικρά αντικείμενα απασχόλησης μπορεί να αξιοποιηθούν ως μέρος μιας οργανωμένης θεραπευτικής παρέμβασης, χωρίς να αποτελούν από μόνα τους επαρκή λύση.

Η φαρμακευτική αγωγή δεν αποτελεί συνήθως την πρώτη επιλογή παρέμβασης για την τριχοτιλλομανία. Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να αξιολογηθεί συμπληρωματικά από τον θεράποντα ιατρό, παράλληλα με την ψυχοθεραπευτική υποστήριξη.

1. Ψυχοθεραπεία

Για την τριχοτιλλομανία έχουν μελετηθεί διαφορετικές ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις.¹ Luis C. Farhat , et al. (2020). Pharmacological and behavioral treatment for trichotillomania: An updated systematic review with meta-analysis. Depression and Anxiety. Με τη βοήθεια της ψυχοθεραπείας, ο ασθενής μπορεί να αναγνωρίζει και να εξετάζει τις πεποιθήσεις και τις καταστάσεις που συνδέονται με το τράβηγμα των μαλλιών, να ενδυναμώνεται και να διαχειρίζεται δυσκολίες όπως η ντροπή. Στόχος της ψυχοθεραπείας είναι επίσης να αυξήσει την ψυχολογική ευελιξία και να βοηθήσει το άτομο να εστιάσει στα δυνατά του χαρακτηριστικά και στη λειτουργικότητά του.

Μία από τις παρεμβάσεις που έχουν μελετηθεί είναι η εκπαίδευση αντιστροφής συνήθειας (Habit Reversal Training, HRT).² Franklin, M. E., et al. (2011). Behavior therapy for pediatric trichotillomania: A randomized controlled trial. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry. Αυτό μπορεί να γίνει καθώς το άτομο αρχίζει να αναγνωρίζει τα συμπτώματα και τις καταστάσεις που το κάνουν να τραβά τα μαλλιά του. Μέσω αυτής της διαδικασίας αναπτύσσονται εναλλακτικές συμπεριφορές για την αντικατάσταση της συνήθειας της τριχοτιλλομανίας.

Στην αρχή, ο ασθενής μπορεί να νιώθει δυσφορία όταν προσπαθεί να σταματήσει να τραβά τα μαλλιά του. Ωστόσο, η διαχείριση αυτής της συνήθειας μπορεί να γίνει με διάφορες τεχνικές. Ένας από αυτούς τους τρόπους είναι η αποσύνδεση, στην οποία ο ασθενής εκπαιδεύεται να κατευθύνει τα χέρια του σε άλλο σημείο του σώματος όταν νιώθει την παρόρμηση να τραβήξει τα μαλλιά του.

Η ψυχοθεραπευτική υποστήριξη μπορεί να συμβάλει και στη διαχείριση συνοδών ψυχολογικών δυσκολιών, ανάλογα με την κλινική εικόνα.

2. Φαρμακευτική υποστήριξη

Ορισμένα φαρμακευτικά σχήματα έχουν μελετηθεί ως πιθανές συμπληρωματικές επιλογές σε επιλεγμένες περιπτώσεις. Ωστόσο, δεν υπάρχει επίσημη έγκριση φαρμάκων ειδικά για όλους τους ασθενείς με τριχοτιλλομανία.

Ορισμένα φάρμακα που χρησιμοποιούνται και σε άλλες ψυχικές διαταραχές έχουν ερευνηθεί για πιθανό συμπληρωματικό ρόλο στην τριχοτιλλομανία. Η Ν-ακετυλοκυστεΐνη είναι μία ουσία που έχει μελετηθεί ερευνητικά στην τριχοτιλλομανία, χωρίς να αποτελεί καθιερωμένη επιλογή για όλους τους ασθενείς.³ Grant, J. E., et al. (2009). N-acetylcysteine, a glutamate modulator, in the treatment of trichotillomania. Archives of General Psychiatry, 66(7), 756-763. Άλλες ουσίες έχουν επίσης διερευνηθεί, αλλά η κλινική απόφαση πρέπει να είναι εξατομικευμένη.

Είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζουμε ότι δεν πρέπει να λαμβάνονται φάρμακα χωρίς τη συμβουλή γιατρού. Η επιλογή παρέμβασης πρέπει να γίνεται εξατομικευμένα, μετά από κλινική αξιολόγηση από ψυχίατρο.

3. Υποστηρικτικό δίκτυο

Πολλοί ασθενείς με τριχοτιλλομανία αναφέρουν ότι τα περισσότερα επεισόδια συμβαίνουν όταν νιώθουν μοναξιά. Οι ομάδες υποστήριξης με ανθρώπους που έχουν παρόμοιες εμπειρίες μπορούν να προσφέρουν ενθάρρυνση. Είναι πολύ σημαντικό η οικογένεια να λάβει ψυχοεκπαίδευση ώστε να κατανοήσει καλύτερα τη διαταραχή και να είναι κοντά στον ασθενή, ώστε να ενισχυθεί η σταθερή υποστήριξη του ατόμου.

Προετοιμασία της επίσκεψης στον ψυχίατρο

Η αναζήτηση  βοήθειας συνήθως ξεκινά όταν το άτομο αναγνωρίζει ότι χρειάζεται υποστήριξη. Η αναζήτηση βοήθειας είναι σημαντική για τους ανθρώπους με τριχοτιλλομανία.

Πρώτα από όλα, ο ασθενής μπορεί να προγραμματίσει μια επίσκεψη σε έναν γενικό γιατρό ή δερματολόγο. Αν δεν υπάρχει κάποιο άλλο υποκείμενο πρόβλημα, καλό είναι να προγραμματίσει ένα ραντεβού με έναν ψυχίατρο.

Πριν την επίσκεψη στον ψυχίατρο-ψυχοθεραπευτή, είναι σημαντικό να έχετε συγκεντρώσει κάποιες πληροφορίες που θέλετε να μοιραστείτε με τον γιατρό.

• Κάντε μια λίστα με τα συμπτώματα που έχετε. Τα συμπτώματα της τριχοτιλλομανίας δεν περιορίζονται μόνο στο τράβηγμα των μαλλιών. Μπορεί να περιλαμβάνουν άλλα σωματικά και ψυχολογικά σημάδια. Καταγράψτε όλα τα συμπτώματα που νιώθετε όταν αρχίζετε να τραβάτε τα μαλλιά σας. Επίσης, καλό είναι να αναφέρετε όσα έχετε δοκιμάσει για να περιορίσετε το πρόβλημα και τι κάνει την κατάσταση χειρότερη.
• Μπορείτε να κάνετε μια λίστα με όλα τα φάρμακα, τα συμπληρώματα και άλλες προσεγγίσεις που έχετε ακολουθήσει. Επίσης, καλό είναι να γράψετε για πόσο χρονικό διάστημα ακολουθήσατε κάποια παρέμβαση.
• Σημαντικές προσωπικές πληροφορίες μπορεί να περιλαμβάνουν το άγχος και όλες τις καταστάσεις που σας πιέζουν ή προκαλούν στρες.

Τι να περιμένω στην πρώτη συνεδρία με τον ψυχοθεραπευτή/ψυχίατρο;

Ο ψυχίατρος θα σας κάνει μια σειρά ερωτήσεων για να κατανοήσει ακριβώς την κατάσταση. Η ειλικρινής περιγραφή των συμπτωμάτων και των δυσκολιών βοηθά τον επαγγελματία να αξιολογήσει ακριβέστερα την κατάσταση.

Οι ερωτήσεις που μπορεί να σας κάνει είναι:

• Πότε ξεκινήσατε να τραβάτε τα μαλλιά σας για πρώτη φορά;
• Ποιες καταστάσεις οδηγούν σε αυτή τη συμπεριφορά;
• Έχετε κάνει προσπάθεια να σταματήσετε αυτή τη συνήθεια; Αν ναι, τι συνέβη; Τραβάτε τα μαλλιά σας μόνο από το κεφάλι σας ή και από άλλα σημεία του σώματός σας;
• Δαγκώνετε ή μασάτε τα μαλλιά σας και μετά τα καταπίνετε;
• Αυτή η συνήθεια επηρεάζει τη δουλειά ή την κοινωνική σας ζωή;

Οι απαντήσεις σας βοηθούν σημαντικά στην αξιολόγηση και στον σχεδιασμό της κατάλληλης υποστήριξης.

Βιβλιογραφία

1. ↸1. Luis C. Farhat , et al. (2020). Pharmacological and behavioral treatment for trichotillomania: An updated systematic review with meta-analysis. Depression and Anxiety. [link]
2. ↸2.Franklin, M. E., et al. (2011). Behavior therapy for pediatric trichotillomania: A randomized controlled trial. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry. [link]
3. ↸3.Grant, J. E., et al. (2009). N-acetylcysteine, a glutamate modulator, in the treatment of trichotillomania. Archives of General Psychiatry, 66(7), 756-763. [link]
4. ↸4.American Psychiatric Association. Trichotillomania. [link]