Πως επηρεάζει η ψυχολογία μας την αντίληψη του πόνου

Πώς επηρεάζει η ψυχολογία μας την αντίληψη του σωματικού πόνου

Ο πόνος μας κάνει ανθρώπους. Είναι ένα προειδοποιητικό σημάδι που είναι απαραίτητο για την επιβίωσή μας. Ο πόνος μας κινητοποιεί ώστε να ξεφύγουμε από πιθανούς κινδύνους. Αλλά τι συμβαίνει όταν αυτό το προειδοποιητικό σημάδι παραμένει ενεργό; Πώς επηρεάζει η ψυχολογία μας την αντίληψη του πόνου;

Ο σωματικός πόνος που επιμένει συνήθως για περισσότερο από τρεις μήνες ή πέρα από τον αναμενόμενο χρόνο επούλωσης μπορεί να περιγραφεί ως χρόνιος πόνος. Στο χρόνιο πόνο, τα προειδοποιητικά σήματα μπορεί να επιβαρύνουν το νευρικό σύστημα και να συνδέονται με αυξημένη ευαισθησία στα εισερχόμενα μηνύματα. Αυτό μπορεί να είναι ιδιαίτερα ενοχλητικό και να συνοδεύεται από άγχος. Επιπλέον, τα συναισθήματα απογοήτευσης ή θλίψης όταν ο πόνος επιμένει μπορεί να κάνουν την εμπειρία του πόνου πιο δύσκολη.

Η σύνδεση ανάμεσα στα συναισθήματα και στην αντίληψη του πόνου

Ο πόνος, η κατάθλιψη και το άγχος προκύπτουν από παρόμοια μονοπάτια και έχουν κοινούς βιολογικούς μηχανισμούς. Μια από τις περιοχές του εγκεφάλου που λαμβάνει τα σήματα του πόνου, ειδικά το μεταιχμιακό σύστημα, έχει πολλά κοινά μηνύματα με αυτά της διάθεσης. Γνωρίζουμε από τις απεικονίσεις του εγκεφάλου ότι τα τμήματα που ελέγχουν τα συναισθήματα και τα αισθητηριακά χαρακτηριστικά του πόνου εμφανίζουν αλλαγές σε ανθρώπους με χρόνιο πόνο.

Η σύνδεση ανάμεσα στον σωματικό πόνο και στα συναισθήματα αποτυπώνεται και σε συγκεκριμένα φάρμακα. Για παράδειγμα, κάποια παυσίπονα μπορεί να προκαλούν παρενέργειες όπως η ευφορία, και τα αντικαταθλιπτικά να επηρεάζουν την εμπειρία του πόνου.

Υπάρχει μια άμεση συσχέτιση ανάμεσα στη βελτίωση της ευεξίας και την εμπειρία του πόνου, και το αντίστροφο. Ο χρόνιος πόνος αυξάνει τον κίνδυνο κατάθλιψης και άγχους, και η κατάθλιψη και το άγχος συνδέονται αμφίδρομα με τη χρονιότητα και τη λειτουργική επιβάρυνση. Αυτή η σχέση έχει μελετηθεί και σε καταστάσεις όπως η ινομυαλγία και το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου. Η ψυχοθεραπεία μπορεί, μετά από κλινική αξιολόγηση, να ενταχθεί ως μέρος ενός ευρύτερου πλάνου διαχείρισης με στόχο τη λειτουργικότητα, την προσαρμογή και την ψυχολογική υποστήριξη του ατόμου.

Η αντίληψη του πόνου

Η εμπειρία του πόνου είναι γνωστό ότι είναι αποτέλεσμα δύο διαφορετικών νευρικών μονοπατιών. Στο πρώτο μονοπάτι, το σήμα του πόνου προέρχεται από οποιοδήποτε μέρος του σώματος και ενεργοποιεί τον πρόσθιο φλοιό του προσαγώγιου στον εγκέφαλο, που έχει σχέση με την αντίληψη του πόνου.

Ο κάθε άνθρωπος αντιδρά διαφορετικά στο ίδιο ερέθισμα πόνου. Σε αυτή τη διαφοροποίηση συμμετέχουν και νευρωνικά κυκλώματα που σχετίζονται με το κίνητρο και τη συναισθηματική επεξεργασία, όπως περιοχές του προμετωπιαίου φλοιού και του επικλινούς πυρήνα. Αυτές οι περιοχές έχουν σχέση με το κίνητρο και τα συναισθήματα. Επιπλέον, υπάρχουν μη βιολογικοί παράγοντες που συμβάλλουν στην αντίληψη του πόνου, όπως η προσωπικότητα, οι πεποιθήσεις, το κοινωνικοπολιτισμικό υπόβαθρο, η μάθηση και η συναισθηματική αντιδραστικότητα.

1. Προσωπικότητα

Η αντίληψη του πόνου επηρεάζεται και από τον τύπο προσκόλλησης του κάθε ανθρώπου, αν είναι αγχώδης ή αποφευκτική. Τα άτομα με αγχώδη προσκόλληση επιθυμούν στενές σχέσεις αλλά έχουν την τάση να θυσιάζουν τις ανάγκες τους ώστε να είναι οι σύντροφοί τους ευτυχισμένοι. Τα άτομα με αυτό τον τύπο προσκόλλησης μπορεί να αναφέρουν περισσότερο πόνο στην παρουσία ενός άλλου ατόμου. Από την άλλη πλευρά, τα άτομα με αποφευκτική προσκόλληση είναι πιο ανεξάρτητα και μπορεί να αναφέρουν λιγότερο πόνο όταν είναι μόνα τους. Αυτοί οι δύο τύποι προσκόλλησης έχουν στενή σχέση με την προσωπικότητα.

Τις τελευταίες δεκαετίες πολλές θεωρίες έχουν βγει στο φως για την προσωπικότητα των ανθρώπων με χρόνιο πόνο. Η βιολογική προδιάθεση και το περιβάλλον παίζουν κύριο ρόλο στο χρόνιο πόνο.  Σε ορισμένα άτομα μπορεί να εμφανίζονται συμπεριφορές αποφυγής, ιδιαίτερα όταν ο πόνος συνδέεται με φόβο επιδείνωσης, αβεβαιότητα ή προηγούμενη αρνητική εμπειρία.

2. Γνωστικές διεργασίες

Η μελέτη των γνωστικών διαδικασιών δείχνει ότι όλα τα μοτίβα συμπεριφοράς ανήκουν σε δύο κατηγορίες: στη δομή και στο περιεχόμενο των σκέψεων. Οι δομές που ελέγχουν τις γνωστικές ικανότητες οργανώνουν και πραγματοποιούν την κατεύθυνση της εμπειρίας του πόνου μέσω της προσοχής, της μνήμης, της λήψης αποφάσεων και άλλων αυτορρυθμιστικών διαδικασιών.

Μια συγκεκριμένη αντίδραση στον πόνο μπορεί να σχετίζεται με τη σοβαρότητα της καταστροφολογικής σκέψης. Η καταστροφολογία είναι μια υπερβολικά αρνητική αντίδραση στην εμπειρία του πόνου. Επίσης, οι σύγχρονες αντιλήψεις για την καταστροφολογική σκέψη περιγράφουν ότι είναι αποτέλεσμα ενός συνόλου αρνητικών πεποιθήσεων.

3. Πεποιθήσεις

Υπάρχουν πολλά πράγματα που επηρεάζουν την αντίληψη του πόνου, όπως η αυτορρύθμιση και το φαινόμενο placebo/nocebo. Η αυτοαποτελεσματικότητα αφορά την προσωπική κρίση του ατόμου στο πόσο καλά μπορεί να εκτελεί μια σειρά πράξεων που απαιτούνται για μια συγκεκριμένη κατάσταση. Ο έλεγχος αφορά τον βαθμό στον οποίο το άτομο πιστεύει ότι έχει τον έλεγχο για τα αποτελέσματα μιας κατάστασης στη ζωή του, σε αντίθεση με τις εξωτερικές δυνάμεις που είναι πέρα από τον έλεγχό του. Ένα άτομο μπορεί να μπαίνει στο ρόλο του αρρώστου όταν υιοθετεί τον κοινωνικό ρόλο του ασθενούς.

Το φαινόμενο placebo περιγράφει την περίπτωση κατά την οποία οι προσδοκίες, το θεραπευτικό πλαίσιο και ο τρόπος παρουσίασης μιας παρέμβασης μπορεί να επηρεάσουν την υποκειμενική εμπειρία του πόνου. Αν οι πεποιθήσεις του ατόμου αυξάνουν το στρες και την προσδοκία του πόνου, τότε αυτό περιγράφεται ως φαινόμενο nocebo.

4. Κοινωνικοπολιτισμικό υπόβαθρο

Οι θεωρίες για την ψυχολογία του πόνου περιλαμβάνουν παράγοντες όπως το φύλο, η ηλικία και η κουλτούρα. Στις περισσότερες μελέτες οι γυναίκες αναφέρουν επαναλαμβανόμενο, σοβαρό και μεγαλύτερης διάρκειας πόνο συγκριτικά με τους άνδρες. Τα στοιχεία δείχνουν ότι το κατώφλι του πόνου αυξάνεται με την ηλικία. Επίσης, η κουλτούρα επηρεάζει την εμπειρία του πόνου. Οι πολιτισμικές διαφορές επηρεάζουν την εμπειρία του πόνου όπως το κοινωνικοοικονομικό στάτους, η γλώσσα και η απομόνωση.

5. Μάθηση

Η εμπειρία του πόνου μπορεί να επηρεάζεται και από μαθημένους τρόπους αντίδρασης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο πόνος δεν είναι πραγματικός ή ότι δεν χρειάζεται ιατρική διερεύνηση. Η συμπεριφορά μπορεί να ξεκινά σε απόκριση σε έναν τραυματισμό και στη συνέχεια να ενισχύεται. Οι συμπεριφορές που έχουν σχέση με τον πόνο μπορεί να συντηρούν τη δυσφορία και τον φόβο. Ο πόνος μπορεί επίσης να συνοδεύεται από συμπεριφορές αποφυγής που επιμένουν και μετά την υποχώρηση της αρχικής απειλής.

6. Συναισθηματική αντιδραστικότητα

Πολλά αρνητικά συναισθήματα όπως ο φόβος, η θλίψη, οι ενοχές και η ντροπή έχουν σχέση με τον πόνο, αλλά ο θυμός είναι ένα από τα συχνότερα συναισθήματα στους ανθρώπους με χρόνιο πόνο. Ο θυμός είναι μια συναισθηματική εμπειρία που μπορεί να περιγράφει την τρέχουσα κατάσταση της διάθεσης ή τη γενική προδιάθεση για θυμό. Η δυσκολία στη ρύθμιση του θυμού μπορεί να επιβαρύνει τις διαπροσωπικές σχέσεις και την ψυχική επιβάρυνση του ατόμου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ισχύει το ίδιο με τον ίδιο τρόπο για όλους.

Χρόνιος πόνος

Σε αντίθεση με τον οξύ πόνο, ο χρόνιος πόνος είναι μια μακροχρόνια κατάσταση που διαρκεί πέρα από το φυσιολογικό χρόνο επούλωσης. Είναι ένα πολύπλοκο θέμα υγείας με σωματικές και ψυχολογικές πτυχές. Η κατανόηση της φύσης του χρόνιου πόνου είναι σημαντική για την καλύτερη κλινική αξιολόγηση και για τον σχεδιασμό πιο ολοκληρωμένων παρεμβάσεων, αναδεικνύοντας τη σημασία και των ψυχολογικών παραγόντων.

Η ψυχολογική επίδραση του χρόνιου πόνου

Ο χρόνιος πόνος επηρεάζει εκτός από το σώμα και την ψυχική υγεία.¹ Gatchel, R. J., et al. (2007). The biopsychosocial approach to chronic pain: Scientific advances and future directions. Psychological Bulletin. Συχνά, δημιουργεί ένα φαύλο κύκλο όπου ο πόνος επιδεινώνει τα συναισθηματικά θέματα όπως το άγχος και η κατάθλιψη, πράγμα που με τη σειρά του εντείνει τον πόνο.

Στην κλινική πρακτική, παρατηρώ  συχνά πως όταν οι ασθενείς αρχίζουν να κατανοούν αυτόν τον μηχανισμό, το αίσθημα αβοηθητότητας μειώνεται, αποτελώντας το πρώτο ουσιαστικό βήμα για την ανάκτηση του ελέγχου της καθημερινότητάς τους.

Αυτή η αλληλεπίδραση αναδεικνύει τη σημασία της αξιολόγησης και των θεμάτων ψυχικής υγείας όταν σχεδιάζεται η συνολική φροντίδα του ατόμου με χρόνιο πόνο. Μια ολοκληρωμένη φροντίδα μπορεί να περιλαμβάνει, όταν ενδείκνυται, και ψυχολογική υποστήριξη ως μέρος μιας συνολικής, εξατομικευμένης προσέγγισης.⁴ WHO guideline for non-surgical management of chronic primary low back pain in adults.

Ψυχολογικές προσεγγίσεις για τη διαχείριση του πόνου

Στη διαχείριση του χρόνιου πόνου, οι ψυχολογικές προσεγγίσεις μπορεί να αποτελέσουν μέρος μιας πολυπαραγοντικής θεραπευτικής φροντίδας. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει ορισμένους ανθρώπους να αναπτύξουν πιο λειτουργικούς τρόπους κατανόησης και διαχείρισης της εμπειρίας του πόνου, στο πλαίσιο μιας συνολικής θεραπευτικής προσέγγισης.

Τεχνικές ενσυνειδητότητας, όπως ο διαλογισμός και οι ασκήσεις χαλάρωσης, μπορεί να βοηθήσουν ορισμένα άτομα να παρατηρούν με μεγαλύτερη επίγνωση τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις σωματικές αισθήσεις που συνοδεύουν τον πόνο. Η εφαρμογή τους χρειάζεται να προσαρμόζεται στις ανάγκες του κάθε ατόμου και δεν υποκαθιστά την ιατρική αξιολόγηση.

Ποιες παρεμβάσεις μπορεί να ενταχθούν, κατά περίπτωση, στη διαχείριση του χρόνιου πόνου;

Στη διαχείριση του χρόνιου πόνου μπορεί να αξιοποιηθούν διαφορετικές παρεμβάσεις, ανάλογα με το αίτιο, τη διάρκεια, τη λειτουργική επιβάρυνση και τη συνολική κλινική εικόνα.

• Ο διαλογισμός αποτελεί μία πρακτική που ορισμένοι άνθρωποι εντάσσουν στο πλάνο αυτοδιαχείρισής τους.
• Η ψυχοθεραπευτική υποστήριξη μπορεί να εστιάσει στον τρόπο με τον οποίο το άτομο νοηματοδοτεί τον πόνο, στις συμπεριφορές αποφυγής και στις δεξιότητες αντιμετώπισης της καθημερινότητας.² Williams, A. C. de C., et al. (2020). Psychological therapies for the management of chronic pain (excluding headache) in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews.
• Η ενσυνειδητότητα είναι μια προσέγγιση που μπορεί να καλλιεργήσει μια πιο παρατηρητική και λιγότερο αντιδραστική στάση απέναντι στις σκέψεις, στα συναισθήματα και στις σωματικές αισθήσεις.
• Σε ορισμένες περιπτώσεις, η βιοανάδραση μπορεί να χρησιμοποιηθεί από κατάλληλα εκπαιδευμένους επαγγελματίες ως συμπληρωματική παρέμβαση για την εκμάθηση παρατήρησης ορισμένων σωματικών αντιδράσεων.

Σε ποιους τομείς μπορεί να εστιάσει η ψυχοθεραπευτική υποστήριξη όταν συνυπάρχει χρόνιος πόνος;

• Καταστροφολογία σχετικά με τον πόνο: αυτό συμβαίνει όταν κάποιος μεγεθύνει τις αρνητικές επιπτώσεις του πόνου και επικεντρώνεται στα συναισθήματα αβοηθητότητας ενώ μηρυκάζει τις σκέψεις του για την παρουσία του πόνου στη ζωή του. Οι αρνητικές σκέψεις και οι πεποιθήσεις για τον πόνο συχνά οδηγούν σε αρνητικά συναισθήματα.
• Φόβος για τον πόνο: η ανησυχία για τον πόνο συχνά οδηγεί σε αποφευκτικές ή προστατευτικές συμπεριφορές. Η προσμονή της αυξημένης αίσθησης του πόνου μπορεί να περιορίζει τη φυσική δραστηριότητα ή τη συμμετοχή σε κοινωνικές εξόδους. Οι συμπεριφορές για την αποφυγή του πόνου μπορεί να έχουν αρνητική επίδραση στην ποιότητα ζωής.
• Αποδοχή του πόνου: αυτή είναι μια δύσκολη αλλά ουσιαστική ψυχολογική διεργασία στην οποία το άτομο αρχίζει να αναπτύσσει μια στάση αποδοχής απέναντι στον πόνο. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι κάποιος προσπαθεί να διαχειριστεί την καθημερινότητά του με τρόπο πιο λειτουργικό, περιορίζοντας όσο γίνεται τις σκέψεις και τις συμπεριφορές που εντείνουν τη δυσφορία.
• Ψυχικά τραύματα: η σύνδεση ανάμεσα στα ψυχικά τραύματα και στο χρόνιο πόνο είναι αποδεδειγμένη. Όταν υπάρχει ιστορικό ψυχικού τραύματος, η ψυχοθεραπευτική υποστήριξη μπορεί να αποτελέσει μέρος της συνολικής φροντίδας, μετά από κατάλληλη αξιολόγηση των αναγκών και των συμπτωμάτων.

Πρακτικές τεχνικές για την καθημερινότητα

Η διαχείριση του χρόνιου πόνου είναι πολύπλευρη, ωστόσο υπάρχουν κάποιες τεχνικές που ορισμένα άτομα βρίσκουν χρήσιμες στην καθημερινότητά τους:

• Δημιουργήστε μια ρουτίνα: ένα σταθερό καθημερινό πρόγραμμα και η φροντίδα του ύπνου μπορούν να υποστηρίξουν την καθημερινή λειτουργικότητα και την αίσθηση σταθερότητας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχουν το ίδιο αποτέλεσμα για όλους.
• Ενσυνειδητότητα και τεχνικές χαλάρωσης: πρακτικές όπως οι αργές αναπνοές, ο διαλογισμός ή η προοδευτική μυϊκή χαλάρωση μπορεί να βοηθήσουν ορισμένα άτομα στη διαχείριση του στρες και στην καλύτερη παρατήρηση της εμπειρίας του πόνου.
• Θετική και ρεαλιστική εσωτερική στάση: η αναγνώριση των αυτόματων αρνητικών σκέψεων και η αντικατάστασή τους με πιο ισορροπημένες διατυπώσεις μπορεί να βοηθήσει ορισμένους ανθρώπους να αντιμετωπίζουν την καθημερινότητα με μεγαλύτερη ψυχική ευελιξία.
• Φυσική δραστηριότητα: όταν είναι ιατρικά κατάλληλη, η ήπια και εξατομικευμένη κίνηση μπορεί να ενταχθεί σε ένα συνολικό πλάνο φροντίδας, ανάλογα με τις δυνατότητες και τους περιορισμούς του ατόμου.
• Κοινωνικές επαφές: πόσο συχνά αλληλεπιδράτε με τους άλλους; Οι κοινωνικές επαφές είναι σημαντικές για τη συναισθηματική υποστήριξη και μπορεί να παίζουν ρόλο στον τρόπο με τον οποίο το άτομο βιώνει τη δυσκολία της καθημερινότητας με χρόνιο πόνο.

Βιβλιογραφία

1. ↸1.Gatchel, R. J., et al. (2007). The biopsychosocial approach to chronic pain: Scientific advances and future directions. Psychological Bulletin. [link]
2. ↸2.Williams, A. C. de C., et al. (2020). Psychological therapies for the management of chronic pain (excluding headache) in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews. [link]
3. ↸3.Kamper, S. J., et al. (2015). Multidisciplinary biopsychosocial rehabilitation for chronic low back pain: Cochrane systematic review and meta-analysis. The BMJ. [link]
4. ↸4.WHO guideline for non-surgical management of chronic primary low back pain in adults. [link]